Trí tuệ nhân tạo và đạo đức: Khi công nghệ lãng quên công ích

Chúng ta đang làm chủ công nghệ, hay dần để công nghệ chi phối cuộc sống? Câu hỏi ấy được gợi lên từ bài diễn văn gần đây của Đức Giáo hoàng Lêô XIV trước các tham dự viên hội nghị thường niên của Viện Quốc tế về Khoa học Hành chính, tổ chức tại Đại học Sapienza.

Từ những trợ lý giọng nói đến các thuật toán lựa chọn nội dung trên mạng xã hội, từ công cụ viết bài đến ứng dụng tạo hình ảnh, trí tuệ nhân tạo (AI) đang đi vào sinh hoạt hằng ngày. Những tiện ích ấy giúp con người tiết kiệm thời gian và công sức, nhưng cũng có thể khiến chúng ta ngày càng lệ thuộc. Khi lợi nhuận trở thành ưu tiên hàng đầu, điều dễ bị xem nhẹ lại chính là đời sống và hạnh phúc của mỗi người, mỗi gia đình.

Con người phải ở vị trí trung tâm

Trong bài diễn văn, Đức Giáo hoàng Lêô XIV nhấn mạnh rằng AI là một thành tựu đáng kể của trí tuệ con người. Tuy nhiên, công nghệ này không thể trở thành một “siêu thẩm phán” vô cảm, nắm quyền quyết định những vấn đề hệ trọng của đời sống.

Khi giao phó cho máy móc các quyết định liên quan đến sức khỏe, việc làm hay giáo dục, chúng ta có nguy cơ bỏ qua những yếu tố mà việc xử lý dữ liệu không thể thay thế: sự cảm thông, khả năng phán đoán và trách nhiệm của con người. AI có thể hỗ trợ việc đưa ra quyết định, nhưng không được thay con người gánh vác trách nhiệm ấy.

Thông điệp Magnifica Humanitas đưa ra định hướng quan trọng cho vấn đề này. Đức Thánh Cha kêu gọi thận trọng và nhấn mạnh sự cần thiết phải giám sát quá trình phát triển công nghệ một cách chặt chẽ, minh bạch. Đây không phải là thái độ chống lại khoa học hay khước từ tiến bộ kỹ thuật số, nhưng là đòi hỏi xuất phát từ trách nhiệm chăm lo cho gia đình nhân loại, bảo vệ phẩm giá con người trước những nguy cơ của việc tự động hóa thiếu chuẩn mực luân lý.

Con người không thể bị nhìn nhận chỉ qua dữ liệu hay các chỉ số năng suất. Giá trị của một công nghệ phải được đánh giá qua những gì nó mang lại cho đời sống chung và khả năng giúp con người gắn bó với nhau hơn.

Vì thế, giám sát công nghệ không phải là cản trở tiến bộ. Đó là cách bảo đảm các thuật toán phục vụ con người, gia đình và cộng đồng, thay vì buộc con người phải thích nghi với mọi đòi hỏi của công nghệ.

 Khi quyền lực công nghệ tập trung vào số ít

Hiện nay, những công nghệ AI mạnh nhất phần lớn nằm trong tay một số tập đoàn đa quốc gia. Sự tập trung này tạo ra chênh lệch lớn về quyền lực và khả năng tiếp cận công nghệ.

Mỗi lượt tìm kiếm, mỗi lần nhấp chuột hay lựa chọn nội dung đều có thể trở thành nguồn dữ liệu có giá trị đối với doanh nghiệp. Nhiều thuật toán được thiết kế nhằm giữ người dùng ở lại trên nền tảng càng lâu càng tốt. Người dùng dành càng nhiều thời gian trên mạng, doanh nghiệp càng có thêm cơ hội tăng doanh thu.

Bởi vậy, lợi ích kinh doanh không phải lúc nào cũng đi đôi với lợi ích của người sử dụng. Một ứng dụng có thể rất hiệu quả trong việc thu hút sự chú ý, nhưng chưa chắc giúp người dùng sống tốt hơn.

Giáo hội nhắc nhở rằng tiến bộ công nghệ chỉ có ý nghĩa khi góp phần cải thiện đời sống của mọi người. Nếu thành quả ấy chỉ làm giàu cho một số doanh nghiệp, trong khi người sử dụng phải chịu những tổn hại về sự riêng tư, sức khỏe hay các mối quan hệ, thì công ích chưa thực sự được coi trọng.

 AI đang thay đổi đời sống gia đình

Ảnh hưởng của AI có thể nhận thấy ngay trong mỗi gia đình. Con cái dùng AI để tìm hiểu bài học; cha mẹ nhờ AI hỗ trợ công việc, sắp xếp lịch sinh hoạt; các thiết bị thông minh trả lời những câu hỏi thường ngày.

Sự thuận tiện này đem lại nhiều lợi ích, nhưng cũng cần được sử dụng có chừng mực. Khi câu trả lời luôn có sẵn, người dùng dễ bỏ qua việc tự suy nghĩ, đặt câu hỏi và kiểm tra thông tin. Với trẻ em, thói quen ấy có thể ảnh hưởng đến khả năng học hỏi và suy luận độc lập.

Việc dành quá nhiều thời gian tương tác với các ứng dụng được thiết kế theo sở thích cá nhân cũng có thể làm giảm thời gian trò chuyện với người thân. Chúng ta có thể quen với một công cụ luôn trả lời theo điều mình muốn, nhưng lại thiếu kiên nhẫn khi lắng nghe một người có suy nghĩ khác mình.

Đó là những thay đổi âm thầm, cần được các gia đình quan tâm trước khi sự tiện lợi trở thành thói quen lệ thuộc.

 Công nghệ phải phục vụ gia đình

Bàn về đạo đức trong việc phát triển và sử dụng AI không có nghĩa là phủ nhận những lợi ích của công nghệ. Điều cần thiết là bảo đảm các công cụ ấy được thiết kế và vận hành an toàn, minh bạch, có trách nhiệm.

Khái niệm “đạo đức thuật toán” (algo-ethics) diễn tả yêu cầu đưa các nguyên tắc luân lý vào quá trình xây dựng công nghệ ngay từ đầu, thay vì chờ đến khi xảy ra hậu quả mới tìm cách khắc phục.

Trong gia đình, AI có thể hỗ trợ nhiều công việc, nhưng không thể thay thế sự quan tâm và hiện diện của con người. Một câu trả lời chính xác không thay được vòng tay của cha mẹ; một công cụ học tập thông minh không thay được sự tinh tế của người thầy; một cuộc trò chuyện với máy cũng không thể đem lại sự ấm áp như khi những người thân ngồi lại bên nhau.

 Ba việc cha mẹ có thể thực hiện

Để tận dụng những lợi ích của AI mà không để công nghệ chi phối đời sống gia đình, cha mẹ có thể bắt đầu từ những việc đơn giản.

 Cùng con kiểm chứng thông tin

Khi con dùng ChatGPT hoặc những công cụ tương tự để học tập, thay vì chỉ cấm đoán, cha mẹ nên cùng con tìm hiểu cách sử dụng. Những câu hỏi như “Thông tin này có đúng không?”, “Nguồn ở đâu?” hay “Con có thể kiểm tra lại bằng cách nào?” sẽ giúp trẻ hình thành thói quen suy xét.

Nhờ đó, AI trở thành phương tiện hỗ trợ việc học, chứ không phải nơi cung cấp câu trả lời để trẻ sao chép mà không hiểu.

 Giữ những khoảng thời gian dành riêng cho gia đình

Không dùng điện thoại trong bữa ăn, tắt trợ lý giọng nói khi trao đổi chuyện riêng hoặc dành thời gian trò chuyện không có thiết bị bên cạnh là những thói quen nên được duy trì.

Những việc nhỏ ấy vừa góp phần bảo vệ sự riêng tư, vừa giúp các thành viên lắng nghe và quan tâm đến nhau. Khi không bị màn hình ngắt quãng, một bữa cơm hay cuộc trò chuyện có thể trở thành dịp để cha mẹ hiểu con và con cái gần gũi với cha mẹ hơn.

 Dành thời gian cho những hoạt động ngoài màn hình

Chơi thể thao, đi dạo, chơi cờ, làm đồ thủ công hay chơi nhạc cụ giúp trẻ phát triển kỹ năng, óc sáng tạo và khả năng cộng tác với người khác. Đây cũng là những dịp để cả gia đình cùng sinh hoạt và chia sẻ niềm vui.

Khi đời sống có nhiều trải nghiệm thực tế và những mối quan hệ gần gũi, công nghệ sẽ dễ được sử dụng đúng mức hơn. AI khi ấy vẫn là một công cụ hữu ích, nhưng không thay thế việc tự suy nghĩ, gặp gỡ và yêu thương của con người.

Nguồn bài viết gốc: Artificial Intelligence and Ethics: When Technology Forgets the Common Good - Family And Media