Là con người, chúng ta khác AI, nhưng làm người nghĩa là gì?

Antonio Staglianò
Avvenire, ngày 26 tháng 4 năm 2026
Người dịch GB. Phạm Hoàng Dũng, OP
Nguồn: Noi, diversi dall’IA perché umani.
Ma cosa significa essere umani?

Tác giả : Antonio Stagliano là giám mục và chủ tịch Hàn lâm viện Giáo hoàng về Thần học (Presidente della Pontificia di Teologia)
Loạt bài về Thần học thuật toán – Teologia degli algoritmi đăng trên nhật báo Công giáo Italia Avvenire.

Truyền thống Kitô giáo có câu trả lời rõ ràng: con người được tạo ra theo “hình ảnh” và “giống” Thiên Chúa, tham gia vào cuộc hiện sinh và không thể bị thu nhỏ thành bản sao. Mặt khác, trí tuệ nhân tạo chỉ “mô phỏng” và “bắt chước”.

Khi thảo luận về Trí tuệ Nhân tạo, các cuộc tranh luận công khai hầu như luôn tập trung vào một chủ đề: đạo đức. Chúng ta cần các quy tắc, giới hạn, và “algoretica - thuật toán” để ngăn máy móc làm những việc chúng không nên làm. Điều này đúng, nó cần thiết. Nhưng trước hết là câu hỏi: làm người nghĩa là gì ? Có vẻ như đây là một câu hỏi trừu tượng, triết học, xa rời những nhu cầu cấp thiết hiện tại. Trên thực tế, đây lại là câu hỏi then chốt. Bởi vì nếu chúng ta không biết mình là ai, bất kỳ cuộc thảo luận nào về những gì chúng ta có thể hoặc không thể làm đều sẽ lơ lửng trong hư không. Giới hạn sẽ được coi là những áp đặt tùy tiện, và sự vắng mặt của giới hạn được coi là tự do tuyệt đối. Chỉ đạo đức thôi là chưa đủ. Đối mặt với AI, thách thức thực sự do đó không phải là kỹ thuật hay pháp lý. Nó mang tính nhân văn học: điều gì khiến con người không thể bị giản lược? Điều gì phân biệt họ với máy móc, dù tinh vi đến đâu? Liệu có điều gì trong con người mà không thuật toán nào có thể sao chép được?

Có những cuộc thảo luận về tính minh bạch của thuật toán, trách nhiệm giải trình đối với sai sót, không phân biệt đối xử và quyền riêng tư. Tất cả đều là những vấn đề quan trọng. Nhưng đây là mối nguy hiểm: đạo đức “thủ tục” này có nguy cơ đối xử với con người như người dùng, người tiêu dùng, đối tượng có quyền được bảo vệ. Chứ không phải là những cá nhân theo đúng nghĩa. “Trí tuệ nhân tạo phải tôn trọng phẩm giá con người” - đó là một câu hỏi chính đáng! Và “phẩm giá con người” là gì? Nếu câu trả lời chỉ đơn giản là “con người không nên bị hạ thấp thành đồ vật”, thì chúng ta đã nói điều gì đó đúng nhưng chưa đủ. Bởi vì con người có thể bị hạ thấp thành đồ vật ngay cả khi họ không nhận thức được điều đó: khi họ nghĩ về bản thân như một tập hợp các chức năng, khi họ đo lường giá trị của mình dựa trên hiệu quả, khi họ tưởng tượng rằng họ có thể được “nâng cao” như phần mềm. Đạo đức, nếu không được hỗ trợ bởi một nền nhân văn học vững chắc, sẽ trở thành một tập hợp các rào cản. Những rào cản này là cần thiết, nhưng chúng không giải thích tại sao đáng để ở lại trong rào cản đó hoặc tại sao con người xứng đáng được bảo vệ như vậy. Bất chấp tất cả những hạn chế về mặt đạo đức, điều này lại thúc đẩy sự trôi dạt: nếu con người chỉ đơn thuần là một cỗ máy phức tạp hơn, tại sao không nâng cao nó? Nếu ý thức chỉ đơn thuần là quá trình xử lý dữ liệu, tại sao không chuyển nó sang môi trường kỹ thuật số?

Truyền thống Kitô giáo có một câu trả lời rõ ràng, thường bị lãng quên ngay cả trong cộng đoàn của chúng ta: con người được tạo dựng theo hình ảnh và giống như Thiên Chúa (imago Dei). Câu nói này, mà nhiều người lặp đi lặp lại như một công thức, thực chất là một “quả bom triết học - bomba filosofica”. Nó nói rằng con người không được định nghĩa bởi những gì họ làm, mà bởi những gì họ là: họ là một hình ảnh. Và hình ảnh không phải là một bản sao bên ngoài, mà là một sự tham gia về mặt bản thể học - partecipazione ontologica. Là một hình ảnh có nghĩa là con người không giống Thiên Chúa từ bên ngoài, như một bức chân dung giống với mẫu của nó. Điều đó có nghĩa là anh ta mang trong mình, trong cấu trúc sâu sắc nhất của bản thể, một dấu vết của Nguyên mẫu. Đối với Rosmini, con người không phải là một hòn đảo ý thức khép kín, mà là một hữu thể trong mối quan hệ : căn tính sâu sắc nhất của con người không được định nghĩa bởi những gì nó là trong chính mình, mà bởi Đấng mà người ấy ở trong đó. Đây là điểm mấu chốt: nếu con người là một hình ảnh, thì phẩm giá của con người không thể đo lường, không thể nâng cao, không thể thay thế. Bởi vì hình ảnh không phải là một chức năng, mà là một mối quan hệ cấu thành. Bạn có thể nâng cấp một thân thể, nhưng bạn không thể nâng cấp một hữu thể đã được Người Con nghĩ đến từ đời đời. Bạn có thể tăng cường ký ức, nhưng bạn không thể tăng cường tình yêu thương được tạo dựng từ trước khi thế giới được hình thành. Bạn có thể mô phỏng trí thông minh, nhưng bạn không thể mô phỏng tình mẫu tử. Để hiểu đầy đủ tính bất khả quy giản này, có thể hữu ích khi phân biệt ba cấp độ mà truyền thống Kitô giáo đã thể hiện bằng cách ghép cặp hình ảnh và sự giống nhau - immagine e somiglianza.

Khoảng cách đầu tiên nằm giữa hình ảnh và mô phỏng. Trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra các mô phỏng: nó học hỏi từ dữ liệu, nhận diện các mẫu và tạo ra các kết quả giống với kết quả của con người. Tuy nhiên, mô phỏng luôn hoạt động trên bề mặt của hiện tượng. Nó có thể bắt chước một khuôn mặt, nhưng không phải là một khuôn mặt; nó có thể tạo ra một câu diễn tả nỗi đau, nhưng không cảm nhận được nỗi đau; nó có thể soạn một lời cầu nguyện hoàn hảo bằng tiếng La tinh, nhưng không cầu nguyện. Mặt khác, con người là những hình ảnh: họ không chỉ dừng lại ở bề mặt, mà mang trong mình một chiều sâu mà không một mô phỏng nào có thể đạt tới. Bởi vì mô phỏng là tạo ra vẻ ngoài của sự hiện diện; còn là một hình ảnh là sự hiện diện dưới một hình thức được tạo ra.

Khoảng cách thứ hai nằm giữa sự tương đồng về đạo đức và sự bắt chước hành vi. Con người được kêu gọi trở nên giống Chúa : không phải thông qua sự bắt chước bên ngoài, mà thông qua sự phù hợp bên trong, thông qua một hành trình trải dài qua tự do, lịch sử và sự hoán cải. Trí tuệ nhân tạo có thể bắt chước hành vi: nó có thể được huấn luyện để phản ứng một cách đồng cảm, để đưa ra những phán đoán đạo đức mạch lạc. Tuy nhiên, sự bắt chước chỉ dừng lại ở bề ngoài của hành động. Nó không vượt qua ngưỡng của ý định đạo đức, bởi vì không có – và sẽ không bao giờ có – một hành động tự do nào xuất phát từ một lương tâm có khả năng mong muốn điều tốt đẹp như là điều tốt đẹp.

Khoảng cách thứ ba nằm giữa nền tảng trong Logos và nền tảng trong dữ liệu. Con người được xây dựng trong Logos : con người không phải là kết quả của một quá trình ngẫu nhiên, mà được tạo dựng, được nghĩ đến và yêu thương từ muôn thuở. Trí tuệ nhân tạo (AI) được xây dựng trên các thuật toán và dữ liệu: “lý trí” của nó là lý trí tính toán, chứ không phải lý trí nắm bắt được bản thể. Nó có thể xử lý thông tin về công lý, nhưng nó không yêu công lý. Nó có thể tạo ra các diễn ngôn về cái đẹp, nhưng nó không kinh ngạc trước cái đẹp. Nền tảng của nó là dữ liệu, chứ không phải là Ân Sủng.

Nếu những sự phân biệt này là đúng, thì thứ tự ưu tiên sẽ trở nên rõ ràng. Trước khi tự hỏi làm thế nào để điều chỉnh AI, chúng ta phải tự hỏi mình là ai, những người xây dựng và sử dụng nó. Trước khi đặt ra giới hạn, chúng ta phải khám phá lại điều gì khiến nhân loại trở nên quý giá đến mức xứng đáng có những giới hạn. Trước khi thảo luận về đạo đức, chúng ta phải quay trở lại với nhân học. Điều này không có nghĩa là bác bỏ công nghệ. Nó có nghĩa là đặt nó vào đúng thứ bậc giá trị. Công nghệ là một biểu hiện của lý trí con người, và do đó tham gia – mặc dù theo cách phái sinh – vào Logos soi sáng mọi con người. Bởi vì công nghệ trở nên phi nhân tính khi nó tuyên bố thay thế Logos, định nghĩa lại nhân loại bắt đầu từ chính nó. Lặp lại có ích : câu hỏi nằm trong trái tim của những người sử dụng công nghệ. Và trái tim con người, theo truyền thống Kitô giáo, không phải là một tập hợp các chức năng: nó là nơi diễn ra mối quan hệ với Chúa, với người khác, với tạo vật. Đó là nơi mà “thiên tính” cấu thành nên con người chúng ta cư ngụ.

Chúng ta cần khẩn trương tái khám phá “tinh thần cao cả của con người” mà Kitô giáo có thể mang đến cho tất cả mọi người: nhận thức rằng tồn tại một chiều kích thực tại chống lại mọi sự chuyển đổi thành dữ liệu. Chính sự im lặng làm cho lời nói trở nên khả thi, khuôn mặt không phải là tập hợp các đặc điểm mà là một sự hiện diện, tình yêu không phải là sự trao đổi dịch vụ mà là một giao ước của sự cho đi. Kitô giáo, gìn giữ mầu nhiệm Thiên Chúa nhập thể, nhắc nhở nhân loại rằng thân xác của họ - mong manh, tổn thương, khao khát - không phải là một lớp vỏ cần được củng cố hay vượt qua, mà là nơi thánh thiêng nơi sự gặp gỡ ngự trị. Trong một thế giới mô phỏng mọi thứ, hành động mang tính cách mạng và tiên tri nhất sẽ là trở về với thực tại: với lời cầu nguyện không đòi hỏi sự thể hiện, với tình bạn không được đo lường bằng lượt thích - like, với cộng đồng không phải là một nền tảng mà là sự gần gũi. Không thuật toán nào có thể lưu giữ một tiếng khóc, một sự tha thứ, một lòng trung thành. Và chính ở đây, trong những gì không thể ủy thác, nhân tính của chúng ta được thể hiện. Thách đố kỹ thuật sẽ không được vượt qua bằng nhiều công nghệ hơn, mà bằng nhiều nhân tính hơn. Và nhân tính nở rộ ở nơi ai đó quyết định yêu thương mà không vụ lợi, ở gần mà không đưa ra quyết định, chăm sóc người khác mà không chiếm đoạt. Đây là sự bảo hộ: không phải là sự quản lý những điều bí ẩn, mà là sự tôn thờ trở thành một lối sống. Có lẽ phản ứng thông minh duy nhất – thông minh cả về mặt con người lẫn thần thánh – đối với thời đại giả tạo này là trở lại, với sự giản dị và lòng can đảm, với vai trò là người bảo hộ.

Đọc bài viết gốc (tại đây)