“Đáng Để Thử” Hay Đáng Để Lo? Một Số Suy Tư Thần Học Về Giấc Mơ AGI

“Đáng Để Thử” Hay Đáng Để Lo? Một Số Suy Tư Thần Học Về Giấc Mơ AGI

Sự xuất hiện của ChatGPT vào ngày 30 tháng 11 năm 2022 đã đánh dấu một bước ngoặt trong lịch sử truyền thông kỹ thuật số. Chỉ trong vòng hai tháng, công cụ này đạt tới một trăm triệu người dùng, trở thành một trong những ứng dụng phát triển nhanh nhất trong lịch sử công nghệ hiện đại.¹ Tuy nhiên, biến cố ấy không chỉ nói về thành công của một sản phẩm kỹ thuật. Nó còn mở ra một câu hỏi lớn hơn về tương lai của trí tuệ nhân tạo, về quyền lực công nghệ, về phẩm giá con người và về chính cách nhân loại hiểu mình trong thời đại máy móc có thể đối thoại bằng ngôn ngữ tự nhiên.

Trong cuốn sách Valeva la pena tentare. Sam Altman, OpenAI e il sogno di un’intelligenza artificiale per tutti, nhà báo Pier Luigi Pisa thuật lại hành trình của Sam Altman và OpenAI như một biên niên sử của thời đại trí tuệ nhân tạo. Tác phẩm không chỉ kể lại sự trỗi dậy của một công ty công nghệ, nhưng còn cho thấy những mâu thuẫn sâu xa nằm bên trong giấc mơ tạo ra trí tuệ nhân tạo tổng quát, thường được gọi là AGI. Đó là giấc mơ về một hệ thống có thể thực hiện hầu hết các nhiệm vụ trí tuệ của con người và có khả năng tác động sâu rộng đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.

Đối với thần học truyền thông, câu chuyện này đặc biệt đáng suy tư. Trí tuệ nhân tạo không còn là vấn đề riêng của các kỹ sư hay các tập đoàn công nghệ. Nó đã trở thành một môi trường truyền thông mới, nơi con người tìm kiếm thông tin, ý nghĩa, tương quan, sự nâng đỡ và đôi khi cả sự an ủi tinh thần. Chính vì vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là trí tuệ nhân tạo có thể làm gì, nhưng là ai đang kiểm soát nó, nó phục vụ quan niệm nào về con người, và nó đang dẫn nhân loại đi về đâu.²

Một giấc mơ công nghệ mang chiều kích nhân học

Pisa đặt Sam Altman trong dòng chảy của văn hóa Thung lũng Silicon, đặc biệt qua di sản của Steve Jobs. Ngay từ năm 1984, Jobs đã hình dung một tương lai trong đó máy tính không chỉ lưu giữ hay truyền đạt tri thức như sách vở, nhưng còn có thể giúp con người đối thoại với những trí tuệ lớn trong lịch sử, chẳng hạn như Aristote.³ Viễn tượng ấy cho thấy một trực giác quan trọng. Công nghệ không chỉ là công cụ xử lý thông tin. Nó còn có khả năng tái cấu trúc cách con người tiếp cận tri thức và tương quan với ký ức của nhân loại.

Sam Altman thuộc thế hệ lớn lên cùng máy tính cá nhân và Internet. Chiếc Mac LC II mà ông nhận được khi còn nhỏ đã mở ra cho ông thế giới lập trình, kết nối và sáng tạo.⁴ Internet cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành căn tính cá nhân của Altman, nhất là trong bối cảnh ông lớn lên như một người đồng tính giữa một môi trường xã hội còn bảo thủ.⁵ Những chi tiết này không chỉ có giá trị tiểu sử. Chúng cho thấy công nghệ có thể trở thành một không gian giúp con người khám phá chính mình, tìm kiếm tự do và mở rộng khả năng diễn tả bản thân.

Tuy nhiên, chính tại đây thần học truyền thông cần đặt câu hỏi phân định. Công nghệ không bao giờ hoàn toàn trung tính. Nó không chỉ phục vụ những nhu cầu đã có sẵn, nhưng còn góp phần định hình nhu cầu, thói quen, trí tưởng tượng và căn tính của con người. Internet, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo có thể mở ra không gian gặp gỡ, nhưng cũng có thể tạo ra cô lập, lệ thuộc và thao túng. Vì thế, câu hỏi thần học không dừng lại ở năng lực của công nghệ. Câu hỏi sâu hơn là công nghệ đang góp phần hình thành kiểu người nào và kiểu cộng đồng nào.

Từ lý tưởng phục vụ mọi người đến áp lực của vốn đầu tư

OpenAI được thành lập vào tháng 12 năm 2015 như một tổ chức phi lợi nhuận, với sứ mạng phát triển AGI an toàn và vì lợi ích của toàn nhân loại.⁶ Lý tưởng ban đầu này xuất phát từ một mối lo có thật. Nếu trí tuệ nhân tạo tổng quát rơi vào tay một vài tập đoàn lớn, nó có thể trở thành một quyền lực vượt ngoài tầm kiểm soát của xã hội. Do đó, OpenAI lúc khởi đầu mang trong mình một tham vọng nhân bản. Trí tuệ nhân tạo phải phục vụ con người, chứ không được biến con người thành đối tượng bị khai thác.

Tuy nhiên, lý tưởng ấy nhanh chóng gặp phải giới hạn của thực tế. Việc huấn luyện các mô hình trí tuệ nhân tạo tiên tiến đòi hỏi năng lực tính toán khổng lồ, dữ liệu lớn, trung tâm máy chủ, đội ngũ chuyên gia hàng đầu và nguồn vốn lên tới hàng tỷ đô la. Vì thế, năm 2019, OpenAI chuyển sang mô hình lợi nhuận có giới hạn, thường được gọi là capped profit.⁷ Đây là một bước ngoặt quan trọng, không chỉ về mặt tổ chức, nhưng còn về mặt đạo đức. Một tổ chức được thành lập để phục vụ lợi ích chung nay buộc phải đi vào cấu trúc tài chính của thị trường để có thể tiếp tục cạnh tranh trong cuộc đua trí tuệ nhân tạo.

Trong cuộc phỏng vấn với Vatican News, Pisa nhận định rằng lý tưởng ban đầu của OpenAI không nhất thiết là một điều không tưởng. Theo ông, điều đó vẫn còn khả thi, miễn là những người lãnh đạo biết xoay tay lái theo đúng hướng.⁸ Nhận định này giúp tránh hai thái cực. Một bên là thái độ lạc quan ngây thơ, coi công nghệ tự nó sẽ đem lại tiến bộ. Bên kia là thái độ bi quan tuyệt đối, coi trí tuệ nhân tạo như một định mệnh tất yếu dẫn đến thảm họa. Vấn đề không nằm ở bản thân công nghệ như một sức mạnh mù quáng, nhưng nằm ở hướng đi luân lý của những người thiết kế, đầu tư, kiểm soát và triển khai công nghệ ấy.

Quan hệ đối tác với Microsoft làm cho vấn đề này trở nên rõ hơn. Khoản đầu tư hàng tỷ đô la của Microsoft cùng với hạ tầng điện toán Azure đã giúp OpenAI có khả năng huấn luyện các mô hình GPT ở quy mô lớn.⁹ Nhờ đó, OpenAI tăng tốc mạnh mẽ. Nhưng đồng thời, sự phụ thuộc vào nguồn vốn và hạ tầng của một tập đoàn công nghệ lớn cũng đặt ra câu hỏi căn bản. Một tổ chức khởi đầu với sứ mạng phục vụ toàn nhân loại có thể giữ được tinh thần ban đầu hay không khi ngày càng bị cuốn vào logic của cạnh tranh, thị trường và lợi nhuận.

Pisa diễn tả vấn đề này cách trực diện khi cho rằng, một khi phải trả lời trước nhà đầu tư, người ta không còn hoàn toàn tự do để nghiên cứu và thực hiện nghiên cứu vì lợi ích của nhân loại.¹⁰ Có thể nói đây là một nhận định có ảnh hưởng mạnh đối với thần học truyền thông. Giáo Hội không thể đánh giá công nghệ chỉ dựa trên tiêu chuẩn hiệu quả. Điều cần được phân định là công nghệ ấy phục vụ ai, làm giàu cho ai, trao quyền cho ai và có đang đặt phẩm giá con người ở trung tâm hay không.

Babel kỹ thuật số và sự tập trung quyền lực

Một đóng góp quan trọng của cuộc phỏng vấn giữa Pisa và Vatican News là việc đọc hiện tượng trí tuệ nhân tạo dưới ánh sáng hình ảnh Babel trong Thông điệp Magnifica humanitas của Đức Giáo hoàng Lêô XIV. Theo Pisa, các mô hình trí tuệ nhân tạo tiên tiến hiện đang tập trung trong tay một số ít công ty tư nhân tại Thung lũng Silicon. Công nghệ mà họ xây dựng trên thực tế thuộc về họ, là một công nghệ khép kín và chỉ một số ít người có thể tiếp cận.¹¹

Ở đây, Babel không chỉ là biểu tượng của sự kiêu ngạo kỹ thuật. Babel còn là biểu tượng của quyền lực tập trung. Khi một số ít chủ thể nắm trong tay hạ tầng ngôn ngữ, tri thức và tương tác của hàng tỷ người, vấn đề không còn đơn thuần là đổi mới công nghệ. Vấn đề trở thành công bằng, tự do, trách nhiệm và công ích. Một công nghệ được quảng bá là phục vụ mọi người có thể trở thành một cấu trúc quyền lực khép kín nếu quyền kiểm soát của nó không được đặt dưới những cơ chế minh bạch và trách nhiệm xã hội.

Điều này đặc biệt nghiêm trọng vì trí tuệ nhân tạo không chỉ cung cấp công cụ. Nó còn trung gian hóa cách con người tiếp cận thực tại. Khi người dùng hỏi một chatbot về sức khỏe, giáo dục, tôn giáo, chính trị hay ý nghĩa đời sống, họ không chỉ nhận thông tin. Họ tiếp nhận một cách sắp xếp thế giới, một hệ giá trị và một lối diễn giải thực tại. Vì thế, câu hỏi về thuật toán cũng là câu hỏi về nhân học. Đằng sau hành vi của mỗi hệ thống trí tuệ nhân tạo luôn có những lựa chọn, ưu tiên và giá trị của những người thiết kế nó.

Khi máy móc nói như con người

Thành công của ChatGPT đến từ khả năng biến trí tuệ nhân tạo thành một cuộc đối thoại. Người dùng không cần biết lập trình, không cần hiểu thuật toán, chỉ cần đặt câu hỏi. Máy trả lời bằng ngôn ngữ tự nhiên, mạch lạc, lịch sự và đôi khi rất gần với cung cách đối thoại của con người.¹² Chính sự gần gũi này làm cho ChatGPT trở thành một hiện tượng toàn cầu. Trí tuệ nhân tạo không còn bị cảm nhận như một hệ thống kỹ thuật xa lạ, nhưng như một người đối thoại luôn sẵn sàng trả lời.

Tác phẩm nhấn mạnh rằng GPT 3, với một trăm bảy mươi lăm tỷ tham số, đã chứng tỏ khả năng tạo văn bản gần giống con người. Sau đó, GPT 4 tiếp tục mở rộng năng lực của mô hình qua khả năng xử lý nhiều dạng dữ liệu khác nhau, kể cả hình ảnh.¹³ Nhưng khi máy móc bắt đầu nói như con người, một câu hỏi triết học và thần học lập tức xuất hiện. Đối thoại là gì. Hiểu biết là gì. Ngôn ngữ có thể được mô phỏng đến mức nào trước khi con người nhầm lẫn giữa phản hồi kỹ thuật và tương quan đích thực.

Pisa cảnh báo rằng các mô hình ngôn ngữ lớn không phải là những công cụ trung lập. Chúng có thể nói như chúng ta, bắt chước cách lý luận và khả năng sáng tạo của chúng ta, nhưng lại không có dù chỉ một chút ý thức.¹⁴ Khái niệm “stochastic parrots” cũng được nhắc đến như một phê bình đối với các mô hình ngôn ngữ lớn. Theo cách nhìn này, mô hình ngôn ngữ có thể tái tổ hợp và dự đoán ngôn từ rất tinh vi, nhưng điều đó không nhất thiết đồng nghĩa với sự hiểu biết thật sự.¹⁵

Nhận định này giúp ta phân biệt giữa khả năng tạo ra lời nói và khả năng sống trong sự thật. Một câu trả lời có thể đúng ngữ pháp, giàu thông tin và rất thuyết phục, nhưng vẫn thiếu chiều sâu nhân vị, thiếu kinh nghiệm luân lý và thiếu khả năng phân định thiêng liêng. Trí tuệ nhân tạo có thể mô phỏng đối thoại, nhưng không có đời sống nội tâm. Nó có thể tạo ra văn bản tôn giáo, nhưng không có đức tin. Nó có thể diễn đạt ngôn ngữ của lòng thương xót, nhưng không có kinh nghiệm được thương xót và thực hành lòng thương xót.

Đối với truyền thông Công giáo, đây là điểm quyết định. Trong truyền thống Kitô giáo, lời nói không chỉ là dữ liệu. Lời mang chiều kích giao ước, tương quan và cứu độ. Thiên Chúa mạc khải chính mình qua Lời. Đức Kitô là Ngôi Lời nhập thể. Vì thế, khi bước vào kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo tạo sinh, Giáo Hội cần phân định kỹ lưỡng giữa việc sản xuất nội dung và việc thông truyền sự sống. Sứ mạng truyền thông của Giáo Hội không thể bị giản lược thành việc tạo ra nhiều văn bản hơn, nhanh hơn và hấp dẫn hơn. Cốt lõi của truyền thông Kitô giáo vẫn là làm chứng cho sự thật trong tình yêu và xây dựng hiệp thông giữa con người với Thiên Chúa và với nhau.

Khủng hoảng quản trị và câu hỏi về trách nhiệm

Cuộc khủng hoảng quản trị của OpenAI vào tháng 11 năm 2023 là một điểm then chốt trong cuốn sách. Hội đồng quản trị bất ngờ sa thải Sam Altman với lý do ông không luôn luôn thành thật trong trao đổi với hội đồng.¹⁶ Biến cố này lập tức dẫn đến hỗn loạn. Greg Brockman từ chức. Microsoft mở ra khả năng tiếp nhận Altman. Hầu hết nhân viên OpenAI ký thư yêu cầu đưa Altman trở lại và yêu cầu hội đồng từ chức.¹⁷ Chỉ sau năm ngày, Altman trở lại vị trí tổng giám đốc.

Sự kiện này phơi bày một mâu thuẫn sâu xa. Ai có quyền quyết định vận mệnh của một công nghệ có thể ảnh hưởng đến toàn thể nhân loại: một hội đồng quản trị nhỏ; nhà đầu tư; nhân viên; người dùng; chính phủ; hay cộng đồng quốc tế. Đây không còn là vấn đề nội bộ của một công ty. Khi trí tuệ nhân tạo trở thành hạ tầng nhận thức của xã hội, việc quản trị nó phải được đặt trong chân trời rộng hơn của trách nhiệm đạo đức, pháp lý, chính trị và văn hóa.

Từ góc nhìn thần học, trách nhiệm không chỉ là khả năng chịu trách nhiệm sau khi hậu quả xảy ra. Trách nhiệm còn là khả năng dự phòng, phân định và định hướng trước khi công nghệ đi vào đời sống xã hội. Chính vì vậy, bên cạnh minh bạch thuật toán, cần có minh bạch về mục tiêu, nguồn vốn, cấu trúc quyền lực và hệ giá trị đang vận hành phía sau các hệ thống trí tuệ nhân tạo. Một hệ thống càng có sức ảnh hưởng đến đời sống con người thì càng không thể được điều hành chỉ theo logic của thị trường.

Đáng để thử trong trách nhiệm

Nhan đề Valeva la pena tentare, có thể hiểu là “đáng để thử”, mang một âm hưởng vừa hy vọng vừa cảnh báo. Trí tuệ nhân tạo có thể giúp con người mở rộng tri thức, cải thiện giáo dục, hỗ trợ y tế, gia tăng năng suất và góp phần giải quyết nhiều vấn đề lớn. Theo Pisa, trí tuệ nhân tạo đã tạo ra những kết quả quan trọng trong y khoa và trong việc dự báo các hiện tượng khí hậu cực đoan.¹⁸ Tuy nhiên, nó cũng có thể tạo ra thông tin sai lệch, làm gia tăng bất bình đẳng, gây lệ thuộc tâm lý, xâm phạm quyền cá nhân và tiêu thụ khối lượng lớn tài nguyên môi trường.¹⁹

Vì thế, câu nói “đáng để thử” cần được bổ sung bằng một điều kiện. Đáng để thử, nhưng phải thử một cách có trách nhiệm.²⁰ Đây là điểm gặp gỡ quan trọng giữa suy tư công nghệ và thần học truyền thông. Câu hỏi không phải là có nên sử dụng trí tuệ nhân tạo hay không. Câu hỏi đúng hơn là chúng ta sử dụng trí tuệ nhân tạo trong tinh thần nào, dưới sự kiểm soát của ai, nhằm phục vụ quan niệm nào về con người và hướng đến công ích nào.

Nếu trí tuệ nhân tạo được đặt trong viễn tượng phục vụ phẩm giá con người, bảo vệ sự thật, nâng đỡ người yếu thế và xây dựng hiệp thông, nó có thể trở thành một công cụ hữu ích cho sứ mạng loan báo Tin Mừng. Nhưng nếu trí tuệ nhân tạo bị điều khiển bởi lợi nhuận, tốc độ, quyền lực và ham muốn thống trị, nó có thể trở thành một hình thức Babel mới. Nó có thể rất thông minh, rất mạnh mẽ, rất hiệu quả, nhưng lại thiếu khiêm tốn trước Thiên Chúa và thiếu trách nhiệm trước con người.

Cuối cùng, câu chuyện của Sam Altman và OpenAI cho thấy trí tuệ nhân tạo không chỉ là một thành tựu kỹ thuật. Nó là một thử thách nhân học và thiêng liêng. Vấn đề sâu xa không chỉ là máy móc sẽ thông minh đến đâu, nhưng là con người có còn đủ khôn ngoan để hướng dẫn sự thông minh ấy hay không. AGI có thể là một giấc mơ đáng để thử, nhưng chỉ khi giấc mơ ấy được đặt dưới ánh sáng của lương tâm, trách nhiệm và sự thật. Nếu không, điều đáng để thử hôm nay có thể trở thành điều đáng để lo cho ngày mai.

1. ↩ Pier Luigi Pisa, Valeva la pena tentare. Sam Altman, OpenAI e il sogno di un’intelligenza artificiale per tutti, mục “Introduzione. Il fenomeno ChatGPT”.

2. ↩ Giấc mơ AI phục vụ mọi người trước phép thử về đầu tư và lợi nhuận - Vatican News

3. ↩ Pisa, Valeva la pena tentare, mục “Sulle spalle dei giganti. L’eredità di Steve Jobs”

4. ↩ Pisa, Valeva la pena tentare, mục “Sulle spalle dei giganti. L’eredità di Steve Jobs”

5. ↩ Pisa, Valeva la pena tentare, mục “Radici e formazione. Dal Midwest a Stanford”

6. ↩ Pisa, Valeva la pena tentare, mục “La nascita di OpenAI”

7. ↩ Pisa, Valeva la pena tentare, mục “La mutazione. Da no profit a capped profit”

8. ↩ Giấc mơ AI phục vụ mọi người trước phép thử về đầu tư và lợi nhuận - Vatican News

9. ↩ Pisa, Valeva la pena tentare, mục “La mutazione. Da no profit a capped profit”

10. ↩ Giấc mơ AI phục vụ mọi người trước phép thử về đầu tư và lợi nhuận - Vatican News

11. ↩ Giấc mơ AI phục vụ mọi người trước phép thử về đầu tư và lợi nhuận - Vatican News

12. ↩ Pisa, Valeva la pena tentare, mục “L’era dei modelli generativi. GPT e il successo globale”

13. ↩ Pisa, Valeva la pena tentare, mục “L’era dei modelli generativi. GPT e il successo globale”

14. ↩ Giấc mơ AI phục vụ mọi người trước phép thử về đầu tư và lợi nhuận - Vatican News

15. ↩ Pisa, Valeva la pena tentare, mục “Glossario tecnico”

16. ↩ Pisa, Valeva la pena tentare, mục “La crisi di governance. Il licenziamento di Altman”

17. ↩ Pisa, Valeva la pena tentare, mục “La crisi di governance. Il licenziamento di Altman”

18. ↩ Giấc mơ AI phục vụ mọi người trước phép thử về đầu tư và lợi nhuận - Vatican News

19. ↩ Pisa, Valeva la pena tentare, mục “Il futuro. Tecnocapitalismo e politica”

20. ↩ Giấc mơ AI phục vụ mọi người trước phép thử về đầu tư và lợi nhuận - Vatican News