Rào cản ngôn ngữ trong truyền thông

RÀO CẢN NGÔN NGỮ TRONG TRUYỀN THÔNG

Truyền thông là một trong những bình diện thiết yếu nhất của đời sống con người. Nhờ truyền thông, con người tương tác với nhau để chuyển tải thông điệp, trao đổi thông tin hoặc diễn tả cảm xúc. Ngôn ngữ là phương tiện qua đó tiến trình truyền thông được thực hiện. Trong truyền thông, ngôn ngữ có thể là ngôn ngữ lời nói, tức việc sử dụng từ ngữ để đọc, viết và nói; hoặc ngôn ngữ phi lời nói, tức việc sử dụng dấu hiệu, nét mặt hay ngôn ngữ cơ thể. Tuy có nhiều phương tiện truyền thông khác nhau, thông điệp đôi khi vẫn không được hiểu đúng, hoặc đơn giản là bị hiểu lầm.

Những đứt gãy như thế trong truyền thông, dẫn đến sự thất bại của tiến trình truyền thông, thường được gọi là “nhiễu” hoặc “rào cản truyền thông”. Các rào cản này bao gồm sự đa dạng văn hóa, tính mơ hồ trong truyền thông và các rào cản ngôn ngữ.

Rào cản ngôn ngữ là gì?

Rào cản ngôn ngữ là những đặc điểm trong việc sử dụng ngôn ngữ dẫn đến hiểu sai hoặc làm mất hoàn toàn hiệu quả truyền thông. Các rào cản ngôn ngữ liên quan đến những bình diện của việc sử dụng ngôn ngữ khiến cho việc hiểu thông điệp trở nên khó khăn. Điều này có thể phát sinh từ nhiều yếu tố khác nhau, như sự khác biệt về nền tảng giáo dục, trình độ biết chữ, quốc gia hoặc vùng miền của người sử dụng ngôn ngữ.

Các loại rào cản ngôn ngữ

a. Ngoại ngữ Truyền thông giữa những người thuộc các quốc gia khác nhau trở nên khó khăn nếu không bên nào có một ngôn ngữ chung để giao tiếp. Mặc dù việc biết ngoại ngữ hiện nay khá phổ biến, một số ngôn ngữ vẫn là trở ngại lớn đối với nhiều người trong việc học tập và giao tiếp. Nhiều ứng dụng dịch thuật có sẵn trên internet, nhưng chúng không thật sự hiệu quả khi phải chuyển tải những cách sử dụng ngôn ngữ gắn liền với văn hóa đặc thù, chẳng hạn như thành ngữ, cụm từ cố định, tục ngữ và điển tích.

Chẳng hạn, tại Hoa Kỳ, người dân không chỉ nói tiếng Anh, vì một phần đáng kể dân số là người gốc Tây Ban Nha và sử dụng tiếng Tây Ban Nha như ngôn ngữ bản địa của mình. Vì thế, để truyền thông hiệu quả, đôi khi người ta cần có khả năng song ngữ hoặc đa ngữ.

b. Phương ngữ và ngôn ngữ bồi Phương ngữ là những biến thể vùng miền của một ngôn ngữ và rất hiếm khi có hệ thống chữ viết riêng. Người dân ở những vùng khác nhau trong một bang hoặc một quốc gia có thể phát triển và sử dụng một biến thể địa phương của ngôn ngữ chính thức, do ảnh hưởng của các ngôn ngữ khác hoặc do những thay đổi dần dần trong cách phát âm của ngôn ngữ ấy. Các phương ngữ khác biệt với nhau dù cùng dựa trên một ngôn ngữ nền tảng. Tiếng Anh được nói tại Vương quốc Anh có tới 37 phương ngữ. Việc sử dụng phương ngữ tại nơi làm việc hoặc ở những khu vực bên ngoài nơi phương ngữ ấy được sử dụng quen thuộc có thể dẫn đến truyền thông sai lệch.

Ngôn ngữ bồi là một dạng ngôn ngữ hình thành khi những người sử dụng hai ngôn ngữ khác nhau tạo ra một thứ ngôn ngữ trung gian để thuận lợi hơn cho việc giao tiếp. Từ vựng và cấu trúc ngữ pháp của một hoặc cả hai ngôn ngữ có thể được tiếp nhận và sử dụng, từ đó hình thành ngôn ngữ bồi. Đây thường là ngôn ngữ thứ hai và chỉ được dùng khi những người biết dạng ngôn ngữ bồi ấy cần giao tiếp với nhau.

Chẳng hạn, người dân Papua New Guinea đã hình thành một dạng ngôn ngữ bồi dựa trên tiếng Anh. Họ có thể nói “yu no ken kaminsait”, tương đương với “you no can come inside”, thay vì “do not disturb”, nghĩa là “xin đừng làm phiền”. Họ cũng có thể dùng “big school” để chỉ “university”, nghĩa là đại học.

c. Giọng nói và âm sắc vùng miền Giọng nói là cách phát âm đặc thù các từ trong một ngôn ngữ. Tiếng Anh được nói với nhiều giọng khác nhau ngoài cách phát âm chuẩn truyền thống, thường được gọi là Received Pronunciation. Giọng vùng miền xuất hiện khi những người thuộc các vùng hoặc quốc gia khác nhau nói một ngôn ngữ không phải là tiếng mẹ đẻ của họ. Tiếng mẹ đẻ thường ảnh hưởng đến cách họ phát âm các từ trong ngoại ngữ, và điều này có thể gây khó khăn cho việc hiểu điều đang được nói.

Chẳng hạn, dù tiếng Anh là một ngôn ngữ được sử dụng rộng rãi trên toàn cầu, giọng nói mà mỗi quốc gia sử dụng thường dễ dàng cho biết người nói đến từ vùng nào trên thế giới. Vì thế, ta có thể nhận ra các giọng như Anh, Mỹ, Phi châu, Ấn Độ, Úc, Ai-len, Viễn Đông và nhiều giọng khác.

d. Biệt ngữ chuyên môn và tiếng lóng Biệt ngữ chuyên môn là những từ ngữ hoặc cách diễn đạt đặc thù của một nghề nghiệp hay lĩnh vực nhất định. Việc sử dụng quá nhiều biệt ngữ trong truyền thông có thể khiến việc hiểu thông điệp trở nên khó khăn. Chẳng hạn, đơn thuốc của bác sĩ, kết quả xét nghiệm y khoa, các văn bản tài chính hoặc pháp lý thường cần đến sự giải thích của chuyên gia để người không chuyên có thể hiểu được.

Tiếng lóng là những từ ngữ hoặc cách diễn đạt đặc thù của một nhóm người quen thuộc với chúng. Đây là thứ ngôn ngữ không chính thức, thường được những người trong một nhóm gắn bó với nhau tạo ra nhằm diễn tả kinh nghiệm hoặc cảm xúc chung. Tuy nhiên, những người không quen với cách sử dụng ấy có thể cảm thấy khó hiểu, thậm chí cho là xúc phạm.

Chẳng hạn, giới trẻ ngày nay, đặc biệt là thế hệ Z, sử dụng nhiều từ lóng mà thế hệ Millennials hoặc thế hệ bùng nổ dân số không thật sự quen thuộc. Những từ như “dope” hoặc “lit”, thường được dùng để nhấn mạnh điều gì đó mà người nói yêu thích hoặc đánh giá cao, là những từ lóng khá phổ biến nơi thanh thiếu niên thế hệ Z, nhưng lại tương đối xa lạ đối với các thế hệ lớn tuổi hơn.

e. Lựa chọn từ ngữ, tính mơ hồ và lối diễn đạt dài dòng Việc lựa chọn từ ngữ của người nói phản ánh tri thức và mức độ làm chủ ngôn ngữ của người ấy. Tuy nhiên, người sử dụng ngôn ngữ cần cẩn trọng khi xây dựng câu hoặc dùng một từ cụ thể, vì phải ý thức rằng từ ngữ có thể mang nhiều lớp nghĩa khác nhau, bao gồm nghĩa biểu thị và nghĩa hàm ẩn, cũng như những cách dùng trong thành ngữ và cụm từ cố định. Thành ngữ và cụm từ là những cách diễn đạt đặc thù của một ngôn ngữ. Để quen thuộc với ý nghĩa mà chúng chuyển tải và hiểu cách dùng chúng trong đối thoại cũng như trong văn viết, người học cần luyện tập và đọc thường xuyên.

Chẳng hạn, khi ai đó nói “Stop pulling my leg all the time”, nghĩa đen là “đừng kéo chân tôi mãi như thế”, câu nói có thể trở nên mơ hồ nếu người nghe không biết đây là một thành ngữ. Trong tiếng Anh, “pull someone’s leg” có nghĩa là trêu chọc hoặc đùa giỡn với ai đó.

Lối diễn đạt dài dòng, rườm rà cũng có thể làm cho thông điệp trở nên tối nghĩa. Việc dùng những từ ngữ xa lạ hoặc dùng quá nhiều từ có thể khiến người đọc mệt mỏi, từ đó tạo ra sự đứt gãy trong truyền thông.

Chẳng hạn, một câu đơn giản như “she likes to enjoy sunsets”, nghĩa là “cô ấy thích ngắm hoàng hôn”, có thể bị diễn đạt một cách rườm rà thành “She has the preference for relishing eventide”, nghĩa là “cô ấy có sự ưa thích đối với việc thưởng ngoạn buổi chiều tà”. Cách diễn đạt sau tuy có vẻ cầu kỳ hơn, nhưng lại kém tự nhiên và làm giảm hiệu quả truyền thông.

f. Trình độ biết chữ và vốn từ vựng Truyền thông hiệu quả cũng tùy thuộc vào trình độ biết chữ và năng lực ngôn ngữ của người sử dụng. Một số quốc gia vùng Viễn Đông như Nhật Bản, Hàn Quốc và các nước tương tự thường ưu tiên ngôn ngữ bản địa hơn tiếng Anh, đồng thời theo học chính quy bằng tiếng mẹ đẻ, chẳng hạn như tiếng Quan thoại hoặc chữ Hangeul. Vì thế, họ có ít cơ hội tiếp xúc với tiếng Anh hơn. Điều này dẫn đến vốn từ vựng hạn chế và việc đọc văn học tiếng Anh cũng rất ít. Khi phải giao tiếp bằng tiếng Anh tại một môi trường làm việc quốc tế, người nói dễ ý thức rõ những giới hạn của mình trong việc sử dụng ngôn ngữ, và điều này trở thành rào cản đối với truyền thông.

g. Ngữ pháp và chính tả Lỗi ngữ pháp trong lời nói hoặc văn viết có thể làm sai lệch thông điệp, và vì thế trở thành một rào cản đối với truyền thông.

Một số ví dụ tiêu biểu có thể được nêu như sau.

Sự hòa hợp giữa chủ ngữ và động từ

Câu sai là “The recommendations suggested is carried out”. Trong câu này, chủ ngữ “recommendations” ở số nhiều, trong khi động từ “is” ở số ít, nên không có sự hòa hợp giữa chủ ngữ và động từ. Câu đúng phải là “The recommendations suggested are carried out”, nghĩa là “những khuyến nghị được đề xuất đang được thực hiện”.

Sự không tương thích giữa đại từ và danh từ

Ví dụ: “Mr. Jeff has been assigned the task. It is expected that she complete it within the time limit allocated.” Câu này sai vì “Mr. Jeff” là nam giới, nhưng đại từ được dùng sau đó lại là “she”. Sự không tương thích này làm cho thông điệp trở nên thiếu chính xác.

Cách dùng “between” và “among”

Câu “The amount is to be divided equally among all of you” có nghĩa là số tiền sẽ được chia đều cho tất cả các bạn. Câu “The two brothers may decide between them how much they choose to share with the rest” có nghĩa là hai anh em có thể tự quyết định giữa họ với nhau số tiền muốn chia sẻ cho những người còn lại. “Among” được dùng khi nói đến nhiều hơn hai đối tượng, trong khi “between” thường chỉ quan hệ giữa hai đối tượng.

Lỗi chính tả cũng ảnh hưởng đến truyền thông. Chẳng hạn, trong tiếng Anh, ba hình thức “their”, “there” và “they’re” dễ gây nhầm lẫn.

1. “The employees received their share of the profits.” Trong câu này, “their” là đại từ sở hữu, có nghĩa là “của họ”.

2. “There are sixty women working here.” Trong câu này, “there” được dùng để chỉ sự hiện hữu, có nghĩa là “có”.

3. “The management ensures that they’re informed of all issues concerning the company.” Trong câu này, “they’re” là dạng rút gọn của “they are”, có nghĩa là “họ được thông báo”.

Sự nhầm lẫn trong cách dùng các từ đồng âm cũng có thể gây trở ngại cho truyền thông. Một số cặp từ thường bị nhầm lẫn gồm:

1. “Principal” và “principle”

2. “Weather” và “whether”

3. “Stationary” và “stationery”

4. “Story” và “storey”

Gợi ý để vượt qua rào cản ngôn ngữ

Phát triển năng lực sử dụng ngôn ngữ là yêu cầu quan trọng hàng đầu trong truyền thông. Tuy nhiên, một số hoạt động khác cũng có thể hỗ trợ cho nỗ lực này.

1. Học một ngoại ngữ hoặc một ngôn ngữ địa phương, ít là những từ và câu thiết yếu, là một cách hữu ích để thích nghi khi sống hoặc làm việc tại một quốc gia xa lạ.

2. Xem phim tiếng Anh giúp người học tiếp xúc với nhiều phương ngữ, giọng nói và sắc thái ngữ điệu khác nhau.

3. Từ điển, từ điển đồng nghĩa và các ứng dụng trực tuyến có thể giúp người học hiểu biệt ngữ, tiếng lóng, thành ngữ và cụm từ.

4. Nói và viết bằng ngôn ngữ đơn giản, chính xác và rõ ràng giúp tránh sự mơ hồ và lối diễn đạt dài dòng.

5. Tham dự các lớp học ngôn ngữ, học các khóa trực tuyến, sử dụng sách bài tập thực hành và làm các bài luyện tập trực tuyến sẽ hữu ích cho những sinh viên cần được đào luyện thêm về tiếng Anh.

6. Sử dụng các ứng dụng kiểm tra ngữ pháp và chính tả có thể giúp giảm lỗi trong viết và nói.

CÁC RÀO CẢN TRONG TRUYỀN THÔNG

Các rào cản trong truyền thông có thể bao gồm:

1. Rào cản phát sinh từ những cách nhận thức khác nhau về thực tại

2. Rào cản trong truyền thông nói chung

3. Rào cản đối với truyền thông hiệu quả

4. Rào cản trong truyền thông bằng văn bản

5. Ngôn ngữ cơ thể như một rào cản đối với truyền thông khẩu ngữ hiệu quả

6. Nguyên nhân của các rào cản tâm lý, định nghĩa và ví dụ

7. Rào cản văn hóa trong truyền thông

8. Rào cản ngôn ngữ trong truyền thông

9. Phương tiện truyền thông không phù hợp như một rào cản

10. Truyền thông sai lệch

11. Rào cản vật lý hoặc môi trường

12. Rào cản tâm lý hoặc thái độ

13. Rào cản ngữ nghĩa