Vatican tổ chức đối thoại về AI và phẩm giá con người

Tác giả: Fabio Colagrande

Các chuyên gia quốc tế về trí tuệ nhân tạo đã cùng các đại diện Tòa Thánh tham dự cuộc đối thoại tại Vatican vào thứ Sáu, ngày 30 tháng 10, bàn về tương lai của AI và những tác động của công nghệ này đối với phẩm giá con người.

Tại cuộc gặp ở Casina Pio IV, các tham dự viên xem xét cách duy trì quyền kiểm soát của con người đối với những hệ thống ngày càng có khả năng tự vận hành, đồng thời bảo đảm tiến bộ công nghệ luôn phục vụ con người và công ích.

Cuộc gặp mang tên “Tương lai của AI: Đối thoại giữa Vatican và giới khoa học về sự phát triển và ứng dụng các công nghệ thông minh”, do Hàn lâm viện Tòa Thánh về Sự sống và Viện Tương lai Sự sống (Future of Life Institute) — một tổ chức độc lập nghiên cứu các rủi ro của công nghệ tiên tiến — phối hợp tổ chức.

Mục tiêu của cuộc gặp là thúc đẩy đối thoại giữa cộng đồng khoa học và Ủy ban Liên bộ về Trí tuệ nhân tạo, do Đức Hồng y Michael Czerny làm Chủ tịch, về những hệ quả nhân học, đạo đức và xã hội của đổi mới công nghệ.

Cuộc đối thoại tiếp nối định hướng của Magnifica humanitas, thông điệp được Đức Giáo hoàng Lêô XIV công bố ngày 15 tháng 5, về việc bảo vệ con người trong thời đại trí tuệ nhân tạo.

Thông điệp kêu gọi không coi tiến bộ công nghệ là mục đích tự thân, đồng thời bảo vệ vị thế ưu tiên của lương tâm và tự do con người.

Từ các nguyên tắc đến chính sách và hành động

Nữ tu Helen Alford, Chủ tịch Hàn lâm viện Tòa Thánh về Khoa học Xã hội, cùng Đức Hồng y Czerny khai mạc cuộc gặp. Đức Tổng Giám mục Renzo Pegoraro, Chủ tịch Hàn lâm viện Tòa Thánh về Sự sống và Quỹ RenAIssance, giới thiệu phiên thảo luận khoa học.

Nữ tu Helen Alford điểm lại lời cảnh báo của giáo huấn xã hội Công giáo về việc tập trung quyền lực công nghệ và kinh tế của AI vào tay một số ít người.

Nữ tu nhấn mạnh: “Công bằng xã hội không chỉ là một mục tiêu cần được bảo đảm sau khi các công nghệ được triển khai, mà còn là điều kiện phải định hình chính việc thiết kế các công nghệ ấy ngay từ đầu”.

Đức Hồng y Czerny nhấn mạnh sự cần thiết để Ủy ban đối thoại với giới khoa học và các cộng đoàn Giáo hội đang chịu tác động của những biến đổi do AI mang lại.

“Chúng tôi rất mong muốn chuyển từ lời nói và ý tưởng sang những chính sách và hành động khả thi”, ngài giải thích, đồng thời nêu hai câu hỏi nền tảng: “Ai phải làm gì? Làm thế nào để chúng ta khuyến khích và thậm chí giúp họ thực hiện điều đó?”

Theo Đức Tổng Giám mục Pegoraro, thách đố là bảo đảm “trách nhiệm của con người được xác định rõ ràng” và chuyển các nguyên tắc đạo đức thành những cơ chế cụ thể để kiểm chứng và quản trị công nghệ. Đằng sau những mối quan tâm này là các vấn đề về lao động, tự do, bất bình đẳng và mối tương quan giữa đổi mới công nghệ với phẩm giá con người.

Bảo đảm AI luôn nằm trong tầm kiểm soát của con người

Cuộc đối thoại quy tụ các học giả với những nhận định và đề xuất khác nhau.

Trong số đó có ông Max Tegmark, nhà vật lý tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) và Chủ tịch Viện Tương lai Sự sống; ông Stuart Russell, giáo sư Đại học California tại Berkeley; ông Gary Marcus, nhà khoa học nhận thức tại Đại học New York; và bà Valerie Pisano, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Mila, một viện nghiên cứu trí tuệ nhân tạo của Canada.

Giáo sư Russell đưa ra lời cảnh báo đặc biệt nghiêm khắc về hướng đi của những nhà phát triển hàng đầu, vốn đang nỗ lực tạo ra các cỗ máy có năng lực vượt trội con người.

Theo ông, hướng đi này đặt ra những nguy cơ hết sức nghiêm trọng đối với sự sống còn của nhân loại. Vì thế, chúng ta phải “rẽ khỏi hướng đi này trước khi quá muộn” và phát triển những hệ thống được bảo đảm “luôn nằm trong tầm kiểm soát”.

Ông Tegmark cảnh báo về việc chuyển giao quyền quyết định cho máy móc, nhắc lại dự đoán của một số lãnh đạo công nghệ hàng đầu rằng “AI sẽ nắm quyền, chứ không phải con người”.

Nhà vật lý của MIT nhận định rằng, bằng “vai trò dẫn dắt mạnh mẽ về mặt luân lý”, Vatican có thể góp phần hướng sự phát triển công nghệ theo một “con đường tốt đẹp hơn, vì con người”.

Một trong những vấn đề được nêu ra là sự cần thiết phải bảo đảm các hệ thống an toàn ngay từ khâu thiết kế, thông qua những quy định có tính ràng buộc và các đánh giá độc lập. Điều này cần đi đôi với sự phối hợp quốc tế, nhằm ngăn những khác biệt pháp lý tạo kẽ hở cho các hành vi thiếu trách nhiệm.

Các tham dự viên cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đưa các chính phủ, cộng đồng khoa học, người trẻ và xã hội dân sự tham gia vào quá trình quyết định, tránh để quyền kiểm soát AI tiếp tục tập trung trong tay một số ít công ty.

Cha Paolo Benanti, giáo sư Đại học LUISS và Giám đốc Khoa học của Quỹ RenAIssance, đề cập đến vấn đề này.

“Trong nhiều năm, chúng ta đã đồng thuận về các nguyên tắc”, cha nhận xét. Điều cần thiết lúc này là “những quy định có tính ràng buộc, các thiết chế có khả năng kiểm chứng và một người chịu trách nhiệm về mỗi quyết định có sự hỗ trợ của máy móc”.

Trân trọng những chiều kích không thể thay thế của con người

Một chủ đề trọng tâm khác là giá trị của “trí tuệ sống động”: sự sáng tạo, cảm xúc, các mối tương quan, ký ức, lòng trắc ẩn và trách nhiệm luân lý. Tất cả đều là những chiều kích của kinh nghiệm nhân sinh không thể bị giản lược vào hiệu năng của một thuật toán.

Các tham dự viên bày tỏ quan ngại về việc sử dụng vũ khí tự hành; khả năng công nhận các hệ thống nhân tạo là có ý thức, có tư cách chủ thể pháp luật và có quyền; cũng như nguy cơ phát triển những dạng trí tuệ có thể vượt khỏi tầm kiểm soát của con người.

Trong bối cảnh này, Giáo hội được nhìn nhận là có vai trò hướng dẫn về đạo đức, chuyển nguyên tắc phẩm giá con người thành những lựa chọn cụ thể trong lĩnh vực công nghệ và chính trị.

Mục tiêu không phải là ngăn chặn tiến bộ, nhưng là định hướng tiến bộ, để nhân loại vẫn giữ được tự do, trách nhiệm và khả năng tự quyết.

Cảnh báo về cuộc chạy đua phát triển AI

Hội nghị kết thúc với buổi trình chiếu Moloch, bộ phim ngắn do Tom Cozens viết kịch bản và đạo diễn, được Owl In Space sản xuất với sự phối hợp của Viện Tương lai Sự sống.

Bộ phim khai thác những rủi ro của cuộc chạy đua phát triển trí tuệ nhân tạo, trong đó sự cạnh tranh kinh tế được đặt lên trên việc cân nhắc các hệ quả đối với con người.

Như đạo diễn giải thích, “kẻ phản diện” trong phim không phải chính trí tuệ nhân tạo, mà là những động lực thúc đẩy các cá nhân và doanh nghiệp phát triển, triển khai công nghệ này ngay cả khi họ nhận thức được những nguy hiểm của nó.