Radio trước thách đố của trí tuệ nhân tạo

Tác giả: Alessandro Gisotti

Nguồn bài viết: Radio and the challenge of artificial intelligence - Vatican News
---

“Radio không còn chỉ là radio nữa.” Hai mươi năm trước, cha Federico Lombardi, khi ấy phụ trách Đài Phát thanh Vatican, đã nói như thế với các cộng sự.
Khi đó, podcast còn rất mới. Radio trên mạng chưa phổ biến. Mạng xã hội cũng chưa được dùng để đưa tin, càng chưa có chuyện lan truyền tin bằng âm thanh. Vậy mà cha Lombardi đã sớm nhận ra: radio đang đổi thay. Hôm nay nhìn lại, có thể nói: nhận xét ấy đã đúng.
Dù radio giờ đây đi chung với podcast và nhiều dạng âm thanh khác, radio vẫn giữ một điểm cốt lõi: tiếng nói.
Tiếng nói mang theo cảm xúc. Cảm xúc của một bài hát. Cảm xúc trong một cuộc phỏng vấn. Cảm xúc khi trò chuyện với thính giả. Cảm xúc trong lời phát biểu của một người trước công chúng. Khi có điều quan trọng cần nói, tiếng nói thường chạm đến người nghe nhanh và trực tiếp hơn. Trong radio, công nghệ quan trọng, nhưng không phải là tất cả. Phần chính vẫn là con người và tiếng nói của họ. Nhưng rồi điều đó có còn đúng trong thời gian tới không?
UNESCO chọn chủ đề cho Ngày Phát thanh Thế giới 2026 là: “AI là công cụ, không phải là tiếng nói.” Chủ đề này nêu thẳng một mối lo đang tăng lên: liệu AI sẽ thay tiếng nói con người trên sóng phát thanh?
Về kỹ thuật, chuyện đó không chỉ “có thể”. Nó đã xảy ra. Nhiều nơi đã có chương trình do “người dẫn AI” đọc. Có bản lồng tiếng làm bằng AI. Có podcast được tạo bằng nhạc và giọng nói “nhân bản”, trong đó con người chỉ góp phần rất ít.
Từ đó phát sinh nhiều câu hỏi. Trước hết là chuyện minh bạch: thính giả cần được biết giọng đang nói là người thật hay giọng do AI tạo. Họ cũng cần biết tin tức được chọn lọc bởi nhà báo hay do thuật toán tự quyết.
Điều đáng chú ý là Sứ điệp đầu tiên của Đức Giáo hoàng Lêô XIV cho Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội (công bố ngày 24 tháng 1) có những suy tư rất gần với cuộc tranh luận này.
Đức Thánh Cha viết: “Bảo vệ khuôn mặt và tiếng nói rốt cuộc là bảo vệ chính chúng ta.” Ngài nhấn mạnh: đón nhận cơ hội của công nghệ số và AI cần can đảm và biết phân định, nhưng không được làm ngơ trước những vấn đề và nguy cơ.
Ngài cảnh báo về “sức mạnh của mô phỏng”: AI có thể đánh lừa con người bằng cách dựng nên những điều như thật, thậm chí “mượn” khuôn mặt và tiếng nói của người khác. Trong một thế giới như thế, ranh giới giữa thật và giả ngày càng khó nhận ra.
AI có thể bắt chước giọng nói rất giống. Nhưng AI không thể mang lại cảm xúc thật mà con người chuyển qua tiếng nói. Vì thế, công nghệ này cần được dùng đúng chỗ: như một công cụ, không hơn.
Nếu dùng đúng, AI có thể giúp radio nhiều việc: hiểu thói quen người nghe; sắp xếp kho âm thanh; tìm tư liệu nhanh; làm chương trình gọn gàng và dễ nhận diện hơn. Tiềm năng còn rất lớn.
Nhưng dù công nghệ phát triển đến đâu, radio vẫn sống nhờ điều căn bản: con người nối kết với con người. Đó là điểm nằm ở trung tâm phát minh của Marconi.
AI có thể “thay” dây thanh. Nhưng không thể thay “dây đàn của trái tim”. Như Marshall McLuhan từng nói: “Radio có sức mạnh kỳ diệu chạm đến những dây đàn xa xôi và bị lãng quên.” (Radio has the magical power to touch remote and forgotten cords)