Mở ra với Thiên Chúa để không nô lệ AI

Antonio Staglianò
Avvenire, ngày 3 tháng 5 năm 2026
Người dịch GB. Phạm Hoàng Dũng, OP
nguồn:Non diventiamo schiavi dell’IA se sappiamo di essere aperti a Dio

Tác giả : Antonio Stagliano là giám mục và chủ tịch Hàn lâm viện Giáo hoàng về Thần học (Presidente della Pontificia di Teologia)
Loạt bài về Thần học thuật toán – Teologia degli algoritmi đăng trên nhật báo Công giáo Italia Avvenire.

Quan điểm của Kant cho rằng chỉ những gì nằm trong phạm vi kinh nghiệm giác quan mới có thể nhận biết được cuối cùng lại phủ nhận khát vọng mở lòng mình ra với chân trời của chân lý và điều thiện. Ngày nay, chúng ta có nguy cơ đầu hàng trước một công nghệ “giải phóng” mà không phải là “phương tiện” để vượt qua giới hạn của chúng ta, mà lại trở thành một thần tượng. Antonio Rosmini giải thích...

Có một trở ngại vô hình chi phối suy nghĩ của chúng ta về trí tuệ nhân tạo. Đó không phải là một thuật toán, cũng không phải là một đạo luật, hay lợi ích kinh tế. Đó là một di sản triết học mà chúng ta đã nội tâm hóa đến mức không còn nhận ra nó nữa: quan điểm của Immanuel Kant.

Đối với Kant, lý trí con người có những giới hạn không thể vượt qua. Chúng ta chỉ có thể biết những gì nằm trong phạm vi kinh nghiệm giác quan; Thiên Chúa, tự do và linh hồn là những tiền đề đạo đức, chứ không phải là những chân lý có thể tiếp cận được. Bản thân đạo đức được xây dựng trên nền tảng tôn trọng những giới hạn này: con người tự do bởi vì họ biết cách tự đặt ra giới hạn cho bản thân. Logic này cũng đã định hình mối quan hệ của chúng ta với công nghệ. Khi đối mặt với trí tuệ nhân tạo, lý luận tức thời là: “Chúng ta phải đặt ra ranh giới, ngăn chặn máy móc vượt quá những ngưỡng nhất định.” Đó là một cách tiếp cận cao cả, nhưng nó che giấu một tiền đề: tự do của con người về cơ bản nằm ở việc đặt ra giới hạn cho bản thân và thế giới.

Tuy nhiên, logic này, khi trở thành chân trời duy nhất, có nguy cơ biến đạo đức thành một cái lồng. Và nó thúc đẩy phản ứng ngược lại: những người bác bỏ giới hạn cảm thấy mình như những người giải phóng, những siêu nhân phá vỡ mọi rào cản. Sự hưng phấn về công nghệ - giấc mơ về quyền lực vô hạn - hoàn toàn trái ngược với chủ nghĩa Kant. Hai mặt của cùng một đồng xu: một mặt nói “giới hạn”, mặt kia nói “vi phạm”. Cả hai đều tin rằng con người được định nghĩa bởi những giới hạn của họ và tự do nằm ở việc tôn trọng hoặc vi phạm chúng.

Truyền thống Kitô giáo, và đặc biệt là nhân học của Antonio Rosmini, đảo ngược mô hình này. Đối với Rosmini, con người không được định nghĩa bởi giới hạn của mình mà bởi sự cởi mở của họ đối với vô hạn. Tầm nhìn của ông không phải là ranh giới mà là chính Tuyệt Đối.

Điều này làm sao có thể? Bởi vì con người sở hữu một ý niệm bẩm sinh về Bản Thể hoàn hảo, một “ánh sáng trí tuệ” không phải là chính Chúa mà là sự hiện diện được tạo dựng của Ngôi Lời trong trí tuệ con người. Ánh sáng này là vô định và vô hạn: nó không có ranh giới bởi vì Bản Thể, tự thân nó, không có giới hạn. Con người, người tham gia vào ánh sáng này, do đó, về bản chất là một hữu thể mở ra với vô hạn. Nhân tính của anh ta không có ranh giới khép kín mà là sự cởi mở. Sự siêu việt bản thân không phải là ngoại lệ mà là quy luật cấu thành của sự tồn tại của con người.

Do đó, công thức rực rỡ của Rosmini: “Ranh giới của con người là Chúa.” Không phải là một giới hạn giam cầm, mà là một chân trời kêu gọi. Con người không phải là những đơn vị khép kín phải học cách tôn trọng ranh giới; họ là những hữu thể tồn tại bên ngoài, về bản chất hướng về Đấng là sự trọn vẹn của Bản Thể.

Tầm nhìn này thay đổi hoàn toàn mối quan hệ của chúng ta với công nghệ. Nếu nhân loại hướng đến vô hạn, thì tự do của họ không nằm ở việc đặt ra giới hạn (hoặc vi phạm chúng), mà ở việc hướng khát vọng của họ đến chân lý, cái thiện và cái đẹp. Giới hạn thực sự không nằm ở sức mạnh kỹ thuật mà ở sự mất phương hướng cuối cùng. Không phải là “chúng ta có thể phát triển đến mức nào?”, mà là “làm thế nào chúng ta có thể phát triển để sứ mệnh hướng đến vô hạn của con người được phục vụ?”

Rosmini không bác bỏ Kant: ông thừa nhận giá trị của Kant trong việc đặt tự do và phẩm giá làm trung tâm. Ông bác bỏ giả định cơ bản của Kant: ý tưởng cho rằng lý trí bị giới hạn bởi bản chất của nó. Đối với Rosmini, lý trí được cấu thành bởi Bản thể vô hạn, và do đó có thể suy nghĩ về vô hạn, có thể mở lòng mình ra với điều bí ẩn. Tuy nhiên, nếu lý trí bị giới hạn về bản chất, thì mọi cuộc thảo luận về trí tuệ nhân tạo sẽ bị thu hẹp lại thành vấn đề về ranh giới. Nhưng nếu nó mở ra vô hạn, câu hỏi đặt ra là: làm thế nào chúng ta có thể sử dụng trí tuệ nhân tạo để đảm bảo rằng sự cởi mở này không bị bóp nghẹt mà được hỗ trợ và dẫn dắt?

Vittorio Possenti nhắc nhở chúng ta rằng bản chất con người không phải là một thực thể tĩnh cần được cố định, mà là “một nguyên tắc năng động và thúc đẩy của vạn vật sống.” Bản chất – khác xa với hình ảnh một cái lồng – thiết lập phạm vi tiềm năng và vạch ra ranh giới của nó như những chân trời hiện thực hóa, chứ không phải là những bức tường. Đó là lý do tại sao nhân loại có thể phát triển mà không phản bội chính mình. Sai lầm của thời hiện đại là tin rằng công nghệ thể hiện một “ý chí quyền lực phi cá nhân”. Trên thực tế, “chúng ta không thành thật với chính mình khi nói một cách phi cá nhân về ý chí quyền lực của công nghệ: chính xác hơn, chúng ta nên nói ‘ý chí quyền lực nằm trong con người’”. Công nghệ không phải là định mệnh: nó là một phát minh của con người. Nhận ra điều này giải phóng chúng ta khỏi sự sùng bái công nghệ và nỗi sợ hãi tê liệt. Từ góc nhìn này, đạo đức không phải là một hàng rào. Nó là một trí tuệ định hướng. Nó không chỉ nói "đừng vượt quá" mà còn chỉ ra một hướng đi: “hãy hướng tới”. Nó không chỉ bảo vệ nhân loại khỏi những nguy hiểm của công nghệ, mà còn giúp chúng ta sử dụng công nghệ để hoàn thành sứ mệnh cao cả nhất của mình.

Có lẽ sai lầm lớn nhất của thời hiện đại là nghĩ về nhân loại theo những giới hạn của nó. Thời kỳ Khai sáng nói: nhân loại hữu hạn. Chủ nghĩa Lãng mạn đáp lại: không, nó vô hạn. Cả hai đều nắm bắt được một khía cạnh, nhưng họ coi sự căng thẳng như một xung đột, trong khi thực tế nó là một sứ mệnh. Truyền thống Kitô giáo biết điều này: nhân loại là một tạo vật, hữu hạn, mong manh, nhưng được tạo ra “theo hình ảnh và giống như Thiên Chúa”. Đây là sự vĩ đại của nó: không phải vì nó là Thiên Chúa mà vì nó được kêu gọi tham gia, nhờ ân sủng, vào đời sống thiêng liêng. Giới hạn của nó không phải là một bức tường, mà là một ngưỡng cửa. Và ngưỡng cửa không phải là thứ đóng lại, mà là thứ mở ra.

Trước sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo (AI), sự thay đổi trong quan điểm này là vô cùng quan trọng. Nếu nhân loại chỉ đơn thuần là một tập hợp các giới hạn cần được tôn trọng, thì AI sẽ luôn là một mối đe dọa. Thay vào đó, nếu nhân loại mở lòng đón nhận vô hạn, thì trí tuệ nhân tạo (AI) có thể trở thành công cụ để sống trọn vẹn hơn trong sự mở lòng này: giải phóng thời gian cho sự chiêm nghiệm, khuếch đại kiến ​​thức, hỗ trợ chăm sóc. Không phải như một mục đích cuối cùng, mà như một phương tiện. Không phải như một thần tượng, mà như một người phục vụ.

Có một hệ quả cuối cùng. Nếu nhân loại mở lòng đón nhận vô hạn, thì tự do của nó không phải là tùy tiện hay tuân theo một quy tắc bên ngoài. Đó là khả năng hướng đến điều tốt đẹp. Rosmini nói về “sự tự do của con người trong một mối quan hệ yêu thương”. Chúng ta không tự do vì chúng ta không phụ thuộc vào ai; chúng ta tự do vì chúng ta có khả năng yêu thương, và tình yêu là một món quà của chính mình. Đây là sự tự do mà không thuật toán nào có thể mô phỏng được. Thuật toán có thể tối ưu hóa, lựa chọn, học hỏi. Nhưng nó không thể tự cho đi. Nó không thể nói “Tôi yêu bạn” với sự vô điều kiện, đó mới là sự tự do đích thực duy nhất.

Trong thời đại mà mọi thứ dường như trở thành tính toán, hiệu suất, hiệu quả, việc khám phá lại sự tự do này là một hành động phản kháng. Không phải chống lại công nghệ, mà vượt ra ngoài công nghệ. Không phải để bác bỏ AI, mà để sử dụng nó mà không trở thành nô lệ của nó. Bởi vì những người biết mình được yêu thương ngay cả trước khi làm bất cứ điều gì, những người biết mình được nghĩ đến từ muôn thuở, không cần phải chứng tỏ giá trị của mình bằng quyền lực. Họ có thể sử dụng quyền lực mà không bị nó chi phối.

Theo truyền thống Kitô giáo, con người không phải là một hữu thể bị giam hãm trong hàng rào giới hạn. Con người là một hữu thể đứng trên ngưỡng cửa: giữa thời gian và vĩnh cửu, giữa tạo vật và Đấng Tạo Hóa. Ngưỡng cửa này không được bảo vệ bằng rào cản, mà bằng sự định hướng. Thách thức của trí tuệ nhân tạo đặt ra cho chúng ta chính xác điều này: liệu chúng ta còn biết mình là ai không? Liệu chúng ta còn có một ý niệm về nhân loại vượt ra ngoài chức năng đơn thuần không? Nếu chúng ta khám phá lại nhận thức này, chúng ta có thể bước vào tương lai mà không sợ hãi. Không phải vì công nghệ không mạnh mẽ, mà vì phẩm giá của chúng ta không phụ thuộc vào nó. Chúng ta là hình ảnh của một Tình Yêu không bao giờ phai nhạt, và mọi tạo vật - ngay cả một thuật toán - đều có thể được hòa nhập vào tình yêu này, nếu trái tim chúng ta hướng về đúng hướng.

Đọc bài viết gốc (tại đây)