Khi con trẻ trở thành “người thầy” của người lớn trong truyền thông gia đình

NĂM BÀI HỌC VỀ TRUYỀN THÔNG MÀ NGƯỜI LỚN CÓ THỂ HỌC TỪ TRẺ EM 

Nguồn: Five lessons in communication we can learn from children - Family And Media 

Chuyển ngữ và biên tập: Tu sĩ Lm. Phêrô Nguyễn Văn Dũng, OFM

Trẻ em học từ người lớn, nhưng người lớn cũng có thể học nhiều điều từ trẻ. Nếu các em cần những tấm gương tốt để hình thành nhân cách và các nhân đức, thì người trưởng thành cũng cần sự hiện diện của trẻ thơ. Sự hồn nhiên của các em giúp chúng ta làm mới tâm hồn, vốn dễ nặng trĩu vì áp lực cuộc sống, trải nghiệm tiêu cực và những thói quen xấu kéo dài. Ông bà ta vẫn nhắc, “học ăn, học nói, học gói, học mở”. Truyền thông cũng là một hành trình học suốt đời. Nhiều khi chính con trẻ lại nhắc ta những điều căn bản nhất.

Dĩ nhiên, người lớn có kinh nghiệm và sự khôn ngoan để nâng đỡ, hướng dẫn con trẻ. Tuy vậy, trẻ cũng có điều để trao lại cho người lớn, đó là sự trong sáng, chân thành và cách nhìn đời đơn sơ. Trong đời sống hằng ngày ở gia đình, trường học và cộng đồng, trẻ em có thể trở thành những người thầy. Các em nhắc người lớn trở về với sự thật, lòng tôn trọng và tình thương.

Dưới đây là năm bài học về truyền thông mà trẻ có thể gợi mở cho các bậc phụ huynh và người trưởng thành.

1. BIẾT BÀY TỎ CẢM XÚC MỘT CÁCH LÀNH MẠNH 

Khi có điều bất ổn trong đời sống của trẻ, người lớn thường nhận ra khá nhanh. Trẻ bộc lộ cảm xúc rõ ràng, đôi khi còn vụng về hoặc quá đà. Các em bày tỏ như vậy vì các em cần được lắng nghe và cần sự trợ giúp.

Người lớn lại thường ngại nói ra điều mình đang cảm thấy vì sợ bị đánh giá, hoặc sợ bộc lộ sự yếu đuối. Hệ quả là nhiều người chọn cách dồn nén và giữ mọi thứ trong lòng. Lâu dần, điều đó dễ làm tổn thương sức khỏe tinh thần và làm giảm chất lượng các mối quan hệ.

Học từ trẻ nhỏ, chúng ta có thể rèn luyện thói quen gọi tên cảm xúc và diễn tả điều mình đang trải qua. Việc bày tỏ cần đi kèm sự chín chắn. Ta cần chọn đúng người để chia sẻ và chọn cách nói phù hợp. Ông bà dạy “chọn mặt gửi vàng”, và cũng nhắc “lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau”. Trong đời sống hôn nhân gia đình, đây là một thói quen quan trọng để xây dựng sự tin cậy và nâng đỡ nhau mỗi ngày.

2. CHÂN THẬT NHƯNG BIẾT NÓI SAO CHO KHÔNG LÀM ĐAU NGƯỜI KHÁC 

Người ta thường nói trẻ thơ nói thật. Trẻ dễ nói thẳng điều mình nghĩ. Món ăn không ngon thì các em nói không ngon. Bị ai làm buồn thì các em nói mình buồn. Dĩ nhiên, không phải trẻ nào cũng hoạt bát, nhưng đa phần trẻ nhỏ đều mang nét minh bạch và ít vòng vo.

Người lớn, vì đã quen với những bộ lọc xã hội, đôi khi lại xem sự thẳng thắn là điều nguy hiểm cho tương quan. Quả thật, không phải điều gì cũng nói ra được, và cũng không phải lúc nào cũng nói theo cách mình muốn. Sự thật cần được nói với sự tế nhị, đúng thời điểm, đúng bối cảnh và đúng mức độ. Một lời nói thiếu cân nhắc có thể gây tổn thương sâu sắc, nhất là trong gia đình.

Dân gian có câu “thuốc đắng đã tật, sự thật mất lòng”, nhưng lời thật càng cần được nói bằng lòng tôn trọng. "Uốn lưỡi bảy lần trước khi nói” luôn là một kỷ luật cần thiết trong mọi đối thoại.

Tuy nhiên, trẻ nhỏ nhắc chúng ta rằng sống thật là nền tảng của niềm tin. Chân thành không có nghĩa là thô ráp, mà là trung thực trong tình yêu. Khi biết nói thật với lòng tôn trọng, chúng ta không cần đánh mất chính mình chỉ để làm vừa lòng tất cả mọi người.

3. MUỐN CON TIN VÀ NGHE, NGƯỜI LỚN CẦN SỐNG NHẤT QUÁN 

Khi người lớn nói một đằng làm một nẻo, hoặc đặt ra quy tắc rồi chính mình lại không giữ, trẻ sẽ sớm mất niềm tin. Uy tín không đến từ lời nói, mà đến từ đời sống nhất quán. Ông bà ta nói rất cô đọng mà thấm thía, “lời nói phải đi đôi với việc làm”.

Trẻ rất nhạy trong việc nhận ra sự mâu thuẫn. Các em cần sự hướng dẫn và những ranh giới rõ ràng, nên các em quan sát người lớn để tìm một con đường an toàn. Nhiều khi trẻ im lặng nhưng vẫn ghi nhận rất kỹ.

Vì thế, nếu cha mẹ và người giáo dục muốn lời dạy của mình có sức thuyết phục, điều quan trọng là làm gương. Khi người lớn sống đúng điều mình nói, trẻ dễ tin tưởng, dễ cộng tác và trưởng thành trong tự do. Nếp nhà được vun đắp từ những điều nhỏ, nhưng bền bỉ và nhất quán.

4. NƯỚC MẮT KHÔNG PHẢI KẺ THÙ 

Trẻ khóc tự nhiên. Với người lớn, nước mắt lại hay bị gán cho sự yếu đuối. Vì sợ bị nhìn nhận là mỏng manh, nhiều người trưởng thành ngại khóc, nhất là trước mặt người khác.

Thật ra, trưởng thành giúp chúng ta biết giữ gìn và chọn lựa ai là người có thể thấy phần dễ tổn thương của mình. Điều đó không sai. Tuy nhiên, sự tự nhiên của trẻ khi để nước mắt chảy ra nhắc ta một điều rất quan trọng. Chúng ta có còn tự do nội tâm để bộc lộ nỗi buồn, nỗi đau, hay cả niềm vui sâu xa không?

Có khi ta cần khóc trong thinh lặng để chữa lành. Có khi ta cần một người đáng tin để được khóc và được ôm ấp. Nước mắt không làm ta kém giá trị, trái lại cho thấy ta vẫn còn biết rung cảm. Người Việt có câu “nước mắt chảy xuôi”, như một cách nói về tình thương và sự hy sinh. Trong nhiều gia đình, cha mẹ đã âm thầm mang lấy phần thiệt thòi, nhiều khi không nói ra. Bài học của trẻ nhắc chúng ta xây dựng những tương quan an toàn và giàu lòng cảm thông. Nhờ đó, người thân có thể được yếu đuối mà không bị phán xét, được giãi bày mà không bị bỏ rơi.

5. BIẾT HÒA GIẢI VÀ BẮT ĐẦU LẠI 

Trẻ nhỏ không có nhiều lớp cảm xúc rối rắm như người lớn. Đối với các em, tranh cãi, hiểu lầm, giận dỗi rồi hòa giải là những phần rất tự nhiên của một mối quan hệ.

Tất nhiên, không thể so sánh xung đột của trẻ với xung đột của người trưởng thành. Chuyện tranh nhau một món đồ chơi khác xa những căng thẳng của vợ chồng về công việc, tài chính, hay mối quan hệ với gia đình hai bên. Vấn đề của người lớn thường nặng nề hơn và để lại hậu quả sâu hơn.

Dù vậy, trẻ gợi cho chúng ta một thái độ đáng học hỏi. Đừng vội xem người kia như kẻ đối lập chỉ vì một lần bất đồng hoặc một lần làm ta thất vọng. Khi còn coi mối quan hệ là điều quý giá, chúng ta sẽ tìm cách đối thoại và tháo gỡ, thay vì cắt đứt và loại trừ. Ông bà dạy “chín bỏ làm mười”, và cũng nhắc “đánh kẻ chạy đi, không ai đánh người chạy lại”. Tinh thần ấy rất gần với văn hóa hòa giải trong gia đình và trong đời sống đức tin. Con người được mời gọi bắt đầu lại bằng lòng bao dung và sự thật.

GỢI Ý SUY TƯ 

Bạn đã từng học được điều gì từ con trẻ trong cách lắng nghe, cách nói và cách hòa giải chưa? Nếu có thể, mời bạn chia sẻ trải nghiệm của mình để cùng nhau học hỏi và xây dựng những gia đình truyền thông tốt hơn.