Giữa đổi mới và trách nhiệm: Suy tư phê bình về Mạng xã hội và Trí tuệ nhân tạo

GIỮA ĐỔI MỚI VÀ TRÁCH NHIỆM

Suy tư phê bình về Mạng xã hội và Trí tuệ nhân tạo

Trong hơn một thập niên qua, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đã làm biến đổi sâu xa đời sống xã hội. Những công cụ công nghệ này hiện diện ở khắp nơi và, đối với nhiều người, gần như đã trở thành điều không thể thiếu trong đời sống hằng ngày. Tuy nhiên, đằng sau những hứa hẹn về tiến bộ và đổi mới là nhiều nguy cơ đáng kể đối với sự quân bình cá nhân, các tương quan xã hội và đời sống văn hóa.

Sự phát triển công nghệ giữa lạc quan và suy tư phê bình

Những biến đổi công nghệ đang định hình thời đại chúng ta thường đi kèm với các khung tư tưởng triết học và ý thức hệ về ý nghĩa cũng như mục tiêu của chúng. Nicholas Negroponte, một trong những người tiên phong của văn hóa kỹ thuật số, từng cho rằng công nghệ sẽ làm giảm các rào cản giữa con người với nhau và góp phần xây dựng một xã hội kết nối hơn, dân chủ hơn. Cái nhìn lạc quan của ông phản ánh niềm tin rằng các công cụ công nghệ kỹ thuật số có thể trở thành phương tiện giải phóng con người và thúc đẩy tiến bộ chung cho toàn nhân loại.

Tuy nhiên, cùng lúc đó, nhiều học giả cũng đưa ra những suy tư phê bình về các hệ quả phụ của những thay đổi này. Họ nhấn mạnh đến các nguy cơ có thể xảy ra đối với sức khỏe tâm thần, sự gắn kết xã hội và tính bền vững.

Thuật ngữ “thời đại của chủ nghĩa tư bản giám sát” (The Age of Surveillance Capitalism), do nhà xã hội học Shoshana Zuboff đề xuất, mô tả một mô hình kinh tế trong đó các nền tảng kỹ thuật số thu thập một lượng lớn dữ liệu cá nhân nhằm kiếm tiền từ thời gian trực tuyến của người dùng. Hệ thống này vượt xa việc thu thập thông tin một cách thụ động. Các thuật toán tiên tiến phân tích dữ liệu hành vi, dự đoán các lựa chọn trong tương lai và tìm cách tác động đến quyết định của người dùng, nhiều khi chính họ cũng không nhận ra.

Mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo phối hợp với nhau để tối đa hóa việc kiếm tiền từ thời gian người dùng ở trên mạng. Các thuật toán trí tuệ nhân tạo phân tích dữ liệu từ những tương tác hằng ngày nhằm cung cấp nội dung cá nhân hóa, thông báo nhắm đúng đối tượng và quảng cáo được điều chỉnh rất sát với từng người. Các nền tảng như Facebook, Instagram và TikTok sử dụng những hệ thống này để giữ chân người dùng càng lâu càng tốt, qua đó tạo nên một sự lệ thuộc kinh tế vào thời gian nhìn màn hình. Những nền tảng khác như Netflix và Amazon cũng dùng các hệ thống gợi ý do trí tuệ nhân tạo vận hành để định hướng lựa chọn tiêu dùng và tạo ra nguồn lợi nhuận khổng lồ. Mô hình này dẫn đến những hệ quả có sức ảnh hưởng rất lớn.

Thứ nhất là đánh mất quyền tự chủ. Người dùng thường không biết các thuật toán dự đoán đang tác động đến quyết định của họ như thế nào.

Thứ hai là phân cực xã hội. Việc cá nhân hóa quá mức củng cố những niềm tin sẵn có và có thể góp phần làm cho các quan điểm trở nên cực đoan hơn.

Thứ ba là khai thác thời gian. Thiết kế của các nền tảng nhắm đến việc tối đa hóa thời gian trực tuyến, biến sự chú ý của người dùng thành một sản phẩm được bán cho các nhà quảng cáo.

Một động lực quan trọng khác có thể được gọi là “hiệu ứng khuếch đại” của mạng xã hội (amplification effect). Một trong những đặc điểm đáng lo ngại nhất của các nền tảng này là khuynh hướng khuếch đại những nội dung cực đoan, gây chia rẽ hoặc kích động cảm xúc mạnh. Những bài đăng khơi dậy các cảm xúc như giận dữ, sợ hãi hay phẫn nộ thường dễ được chia sẻ hơn và tạo ra nhiều tương tác hơn. Vì thế, các thuật toán tự động đẩy mạnh loại nội dung này, tạo nên một vòng xoáy có thể nuôi dưỡng sự phân cực, thông tin sai lệch và những hành vi độc hại. Hiệu ứng khuếch đại này không chỉ giới hạn trong các chủ đề chính trị hay xã hội. Những nội dung liên quan đến sức khỏe tâm thần, chuẩn mực sắc đẹp hoặc thành công cá nhân cũng có thể bị khuếch đại theo những cách gây hại.

Người trẻ là một trong những nhóm dễ bị tổn thương nhất trước hình thức chủ nghĩa tư bản giám sát này. Theo báo cáo năm 2022 của Trung tâm Nghiên cứu Pew mang tên Thanh thiếu niên, mạng xã hội và công nghệ năm 2022 (Teen, Social Media and Technology 2022), có 86 phần trăm thanh thiếu niên Hoa Kỳ sử dụng mạng xã hội mỗi ngày, và 62 phần trăm truy cập nhiều lần trong ngày. Mức độ sử dụng dày đặc này có liên hệ với sự gia tăng đáng kể các vấn đề sức khỏe tâm thần, trong đó có lo âu, trầm cảm và cô lập xã hội. Các thuật toán ưu tiên tương tác, trong khi phần lớn bỏ qua những tổn hại có thể xảy ra đối với sự an mạnh của người dùng, đặc biệt là nơi các nhóm khán giả trẻ.

Thiên kiến thuật toán và bất bình đẳng

Một khía cạnh nghiêm trọng khác của chủ nghĩa tư bản giám sát liên quan đến thiên kiến thuật toán. Các hệ thống trí tuệ nhân tạo thường tái tạo những bất bình đẳng chủng tộc và xã hội đang hiện diện trong chính các xã hội tạo ra chúng. Chẳng hạn, nghiên cứu được thực hiện tại Viện Công nghệ Massachusetts cho thấy các công nghệ nhận diện khuôn mặt có tỷ lệ sai sót cao hơn đáng kể đối với phụ nữ và người da màu so với nam giới da trắng. Những sai sót này không chỉ là các bất thường kỹ thuật. Chúng phản ánh những hệ thống được thiết kế mà chưa quan tâm đầy đủ đến tính đa dạng của dữ liệu dùng để huấn luyện.

Trong bối cảnh mạng xã hội, thiên kiến thuật toán có thể ảnh hưởng đến việc nội dung nào được hiển thị, đôi khi ưu ái những lối kể chuyện độc hại hoặc mang tính kỳ thị. Động lực này có thể củng cố các định kiến về giới tính và chủng tộc, tác động tiêu cực đến cách người dùng nhìn nhận chính mình cũng như đến sự gắn kết xã hội rộng lớn hơn.

Những bất bình đẳng do trí tuệ nhân tạo tạo ra cũng ảnh hưởng đến việc làm và giáo dục. Chẳng hạn, các hệ thống tuyển dụng tự động có thể loại trừ các ứng viên đến từ những hoàn cảnh kinh tế xã hội khó khăn, qua đó tiếp tục giới hạn cơ hội của những nhóm vốn đã bị gạt ra bên lề. Tương tự, các thuật toán được dùng để quyết định quyền tiếp cận những dịch vụ thiết yếu như khoản vay hoặc chăm sóc y tế có thể làm trầm trọng thêm các bất bình đẳng hiện có.

Trong giáo dục, tác động đầy đủ của trí tuệ nhân tạo vẫn còn khó dự đoán. Tuy nhiên, những gì đang diễn ra trong các cơ sở học thuật hiện nay đã cho thấy một số dấu hiệu. Sinh viên tự nhiên sử dụng các công cụ và ứng dụng kỹ thuật số trong đời sống hằng ngày, vì thế việc hoàn toàn phớt lờ công nghệ là điều không thực tế.

Nhà khoa học chính trị Yascha Mounk, được trích dẫn trong một bài viết của Aceprensa, nhận định rằng nhiều giáo viên đang phản ứng bằng hai chiến lược sai lầm. Một là làm cho bài tập trở nên khó hơn nhằm ngăn sinh viên sử dụng trí tuệ nhân tạo. Hai là đối đầu với những sinh viên mà họ nghi ngờ là “gian lận” (cheating). Theo Mounk, các nhà giáo dục nên chấp nhận thực tế rằng những người chuyên môn trong tương lai sẽ cần sử dụng các công cụ như trí tuệ nhân tạo, vốn đã trở nên thiết yếu trong nhiều lĩnh vực.

Đồng thời, một số khả năng nền tảng như đọc kỹ, hiểu các văn bản phức tạp và xây dựng lập luận mà không cần sự trợ giúp của công nghệ có nguy cơ trở nên yếu đi. Việc gìn giữ những kỹ năng này là điều thiết yếu, vì chúng giúp con người hiểu thế giới và tham gia một cách có ý nghĩa vào đời sống xã hội.

Vì lý do đó, Mounk đề xuất một phương pháp “hai lộ trình” (two track approach).

Đối với một số bài tập, sinh viên phải chứng minh năng lực của mình mà không dùng công cụ công nghệ.

Đối với những bài tập khác, sinh viên cần được huấn luyện để sử dụng trí tuệ nhân tạo và được phép sử dụng công cụ này một cách tự do.

Trong các khóa học của mình tại Đại học Johns Hopkins, ông áp dụng trực tiếp mô hình này. Sinh viên làm bài thi trực tiếp trên lớp mà không có thiết bị kỹ thuật số, trong khi đối với dự án cuối khóa, họ có thể sử dụng trí tuệ nhân tạo, với điều kiện phải giải thích cách họ đã sử dụng công cụ ấy và phải đóng góp phần sáng tạo nguyên gốc của chính mình.

Thông điệp nền tảng ở đây rất rõ. Tương lai của giáo dục không nằm ở việc chống lại công nghệ, nhưng ở việc hội nhập công nghệ một cách khôn ngoan, đồng thời bảo vệ những kỹ năng thiết yếu của con người.

Thông tin sai lệch và thao túng

Thông tin sai lệch đã trở thành một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất của thời đại kỹ thuật số và có liên hệ chặt chẽ với chủ nghĩa tư bản giám sát. Các nền tảng trực tuyến lớn sử dụng những thuật toán được thiết kế để giữ người dùng ở lại càng lâu càng tốt, vì thời gian trực tuyến càng nhiều thì dữ liệu được thu thập càng nhiều và doanh thu quảng cáo càng lớn. Để đạt mục tiêu này, các nền tảng thường đẩy mạnh những nội dung gây ra phản ứng cảm xúc mạnh như giận dữ, sợ hãi hoặc phẫn nộ, ngay cả khi nội dung ấy không chính xác hoặc hoàn toàn sai sự thật.

Một nghiên cứu do Oxford Internet Institute thực hiện, một trung tâm nghiên cứu thuộc Đại học Oxford chuyên tìm hiểu tác động xã hội của internet, cho thấy tin giả có xu hướng lan truyền nhanh hơn đáng kể so với thông tin đã được kiểm chứng. Đặc biệt, tin giả có khả năng được chia sẻ cao hơn khoảng 70 phần trăm, vì chúng thường dùng tiêu đề giật gân, đơn giản hóa các vấn đề phức tạp và củng cố những niềm tin sẵn có của người dùng. Điều này khiến tin giả trở nên đặc biệt hấp dẫn cả đối với thuật toán lẫn công chúng.

Trong đại dịch COVID 19, các cơ chế này trở nên đặc biệt rõ ràng. Những thuyết âm mưu, thông tin sai lệch về vắc xin và các phương pháp điều trị không có cơ sở khoa học đã lan truyền nhanh chóng trên mạng xã hội, tiếp cận hàng triệu người chỉ trong một thời gian rất ngắn. Trong nhiều trường hợp, điều này góp phần làm gia tăng sự ngờ vực đối với các cơ quan y tế công cộng và giới chuyên môn khoa học, khiến các chiến dịch tiêm chủng và nỗ lực kiểm soát virus trở nên khó khăn hơn.

Ví dụ này cho thấy thông tin sai lệch không chỉ là một vấn đề lý thuyết hay truyền thông. Nó có thể tạo ra những hậu quả thật sự và nguy hiểm, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và làm suy yếu sự gắn kết xã hội. Vì thế, cuộc thảo luận về ảnh hưởng của thuật toán và trách nhiệm của các nền tảng kỹ thuật số đã trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.

Nhu cầu về quy định ở cấp độ toàn cầu

Trước những nguy cơ này, các biện pháp điều chỉnh hiệu quả là điều thiết yếu để bảo đảm sự phát triển có đạo đức và bền vững của các công nghệ kỹ thuật số. Một khung quy định có ý nghĩa cần củng cố một số lĩnh vực then chốt.

Trước hết là minh bạch dữ liệu. Người dùng phải hiểu rõ dữ liệu của họ được thu thập và sử dụng như thế nào.

Kế đến là trách nhiệm của các nền tảng. Các công ty công nghệ cần chịu trách nhiệm về những tác động tiêu cực do thuật toán của họ gây ra.

Sau đó là giáo dục kỹ thuật số. Mỗi người cần có những công cụ phê bình để hiểu và quản lý tác động của các công nghệ kỹ thuật số.

Liệu một tương lai bền vững có thể xảy ra không? Mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đã cách mạng hóa cách chúng ta sống, vừa mở ra những cơ hội phi thường, vừa đặt ra những thách đố phức tạp.

Tuy nhiên, nếu được quản lý với tinh thần trách nhiệm, các công cụ công nghệ này có thể giúp cải thiện chất lượng đời sống của chúng ta và hỗ trợ nhân loại đối diện với các vấn đề toàn cầu. Việc bảo đảm rằng mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo phục vụ con người, thay vì con người phục vụ chúng, đòi hỏi một nỗ lực chung nhằm xây dựng một nền văn hóa kỹ thuật số đặt nền trên ý thức, tư duy phê bình, trách nhiệm và tính bền vững. Nhờ những quy định toàn cầu thúc đẩy sự minh bạch và giới hạn các tác động tiêu cực của thuật toán, cùng với việc tăng cường giáo dục đạo đức kỹ thuật số, chúng ta có thể cùng hướng đến một tương lai trong đó đổi mới công nghệ thật sự phục vụ xã hội thay vì làm suy yếu xã hội.

Nguồn bài viết từ Family and Media