Đối diện với AI, đừng sợ hãi cũng đừng ảo tưởng

Antonio Staglianò
Avvenire, ngày 19 tháng 4 năm 2026
Người dịch GB. Phạm Hoàng Dũng, OP
Nguồn: Di fronte all'IA non lasciamoci prendere né dalla paura né dall'euforia

Tác giả : Antonio Stagliano là giám mục và chủ tịch Hàn lâm viện Giáo hoàng về Thần học (Presidente della Pontificia di Teologia)
Loạt bài về Thần học thuật toán – Teologia degli algoritmi đăng trên nhật báo Công giáo Italia Avvenire.

Thời gian chúng ta đang nắm giữ không phải là thời gian để thụ động chịu đựng, cũng không phải là thời gian để ăn mừng một cách thiếu suy xét. Đó là thời gian để sống trọn vẹn: bằng trí tuệ, bằng trái tim, bằng sự sáng suốt.

Chúng ta đang sống trong một thời kỳ chuyển đổi mang tính bước ngoặt. Đây không phải là sự đổi mới công nghệ thông thường, vốn chỉ để rồi nhanh chóng bị hấp thụ và lãng quên. Trí tuệ nhân tạo thì khác: nó không phải là một công cụ mới trong số nhiều công cụ khác, mà là một cỗ máy có khả năng bắt chước khả năng học hỏi, quyết định và sáng tạo của chúng ta. Lần đầu tiên trong lịch sử, con người phải đối diện với một thứ gì đó giống với trí thông minh của chính mình. Sự tương đồng này khiến chúng ta hoang mang. Một mặt, nó khơi dậy sự nhiệt tình vô bờ bến: nó báo hiệu kỷ nguyên “điểm kỳ dị công nghệ”, trong đó trí tuệ nhân tạo sẽ vượt qua trí thông minh của con người, giải quyết các vấn đề của chúng ta, giải phóng chúng ta khỏi lao động vất vả, thậm chí có thể là cái chết. Mặt khác, nó tạo ra những nỗi sợ hãi sâu sắc: chúng ta sẽ mất việc làm, mất quyền kiểm soát, mất quyền tự chủ; liệu máy móc sẽ trở thành chủ nhân, và chúng ta, một cách vô thức, lại trở thành nô lệ?

Trước thực tế này, những người có đức tin thường phản ứng theo hai cách trái ngược. Một số người bị nỗi sợ hãi bao trùm: Trí tuệ nhân tạo sẽ là con ngựa thành Troia của quyền lực phi nhân tính; chúng ta phải rút lui, chống lại nó, bảo vệ nhân loại đang bị đe dọa. Những người khác lại chìm đắm trong sự nhiệt tình thiếu suy xét: cuối cùng chúng ta có thể trao quyền cho con người, vượt qua những hạn chế, hiện thực hóa giấc mơ về sự sáng tạo vô hạn. Cả hai phản ứng đều dễ hiểu, nhưng phải nói thẳng rằng cả hai đều không đủ. Bởi vì cả hai đều quên mất một câu hỏi cơ bản: chúng ta đang đối diện với điều gì nếu nhìn nhận nó không phải qua con mắt công nghệ mà qua con mắt đức tin ? Có một “tư tưởng Công giáo” nào về trí tuệ nhân tạo không? Mạc khải Kitô giáo có phải là một “kiến thức” soi sáng cho bản chất và chức năng của các thuật toán không? Và trên hết: làm thế nào chúng ta có thể sống trong thời đại này mà không bị nó lấn át? Chúng ta hãy cố gắng tham gia vào một sự phân định, bắt đầu từ nhân văn học Kitô giáo, cho phép chúng ta sử dụng công nghệ, sống trong thời đại của mình mà không lạc lối.

Lịch sử của một nỗi sợ hãi

Nỗi sợ công nghệ không phải là điều mới mẻ. Các tu sĩ thời Trung cổ sợ cối xay nước vì cho rằng nó sẽ lấy đi thời gian cầu nguyện của họ. Vào thế kỷ XX, nhiều người coi truyền hình như Kẻ phản Chúa sẽ làm cho các nhà thờ trống rỗng. Tuy nhiên, lịch sử dạy chúng ta rằng nỗi sợ hãi làm tê liệt và thường khiến chúng ta bỏ lỡ những cơ hội để sống một cách nhân văn hơn trong một thế giới đang thay đổi. Nỗi sợ trí tuệ nhân tạo (AI) có nguồn gốc sâu xa hơn. Đó không chỉ là nỗi sợ mất việc làm: đó là nỗi sợ bị thay thế. AI dường như bắt chước chính trí thông minh, và cùng với đó là sự sáng tạo, khả năng kết nối, thậm chí là sự đồng cảm. Nếu một cỗ máy có thể làm những gì chúng ta tin là đặc điểm xác định của nhân loại, thì chúng ta còn lại gì ? Nỗi sợ hãi này, nếu không được giải quyết, có thể dẫn đến việc trốn tránh thế giới: một sự rút lui vào một “sự thuần khiết” giả định của con người mà trên thực tế không tồn tại. Con người luôn là những hữu thể công nghệ – essere tecnico: từ công cụ bằng đá đầu tiên đến bánh xe, từ máy in đến internet, công nghệ đã là một phần không thể thiếu trong cuộc sống của chúng ta trên trái đất.

Sự hưng phấn và lời nói dối của nó

Nhưng sự hưng phấn cũng là một sự lừa dối: nó thường là một hình thức thờ ngẫu tượng trá hình. Chúng ta đặt sự cứu độ của mình vào những gì chúng ta đã xây dựng bằng chính đôi tay mình. Thờ ngẫu tượng không chỉ là tôn thờ tượng, mà còn là đặt hy vọng vào những thứ không thể cứu rỗi chúng ta. Khi chúng ta nghĩ rằng trí tuệ nhân tạo sẽ khiến chúng ta bất tử (giấc mơ về việc tải lên tâm trí - mind uploading), hoặc rằng cuối cùng chúng ta sẽ có thể kiểm soát mọi thứ, hoặc rằng máy móc sẽ biết điều gì tốt nhất cho chúng ta, chúng ta đang xây dựng một thần tượng. Và vị thần đó, sớm hay muộn, sẽ gây thất vọng. Không phải vì bản thân nó là xấu xa, mà vì nó tuyên bố cung cấp những gì nó không có: sự vô hạn, sự cứu rỗi, ý nghĩa... Cảm giác hưng phấn về công nghệ còn có một cạm bẫy khác: nó khiến chúng ta quên đi câu hỏi về bản chất của mình. Nếu tất cả sự chú ý của chúng ta tập trung vào những gì chúng ta có thể làm, vào việc chúng ta có thể cải thiện đến mức nào, thì câu hỏi về căn tính – về linh hồn, về ơn gọi, về số phận – sẽ bị gạt sang một bên. Và khi căn tính lung lay, mọi sự cải thiện đều trở nên vô định hướng.

Biện phân / Phân định: Một cách tiếp cận khác

Đức tin đòi hỏi chúng ta một thái độ khác: sự phân định - il discernimento. Không phải là chạy trốn hay đầu hàng, mà là nhìn nhận rõ ràng, biết rằng mọi họ tạo - ngay cả một thuật toán - đều có thể được dẫn dắt trên con đường nhân hóa (umanizzazione), hoặc trở thành công cụ phi nhân hóa (disumanizzazione). Điều đó phụ thuộc vào chúng ta, và vào ý niệm về con người mà chúng ta mang trong trái tim mình. Phân định không phải là một kỹ thuật, không phải là một tập hợp các quy tắc. Đó là một thói quen - abito của đời sống tâm linh : khả năng đọc được dấu hiệu của thời đại dưới ánh sáng của Lời Chúa, để phân biệt điều gì xây dựng với điều gì phá hủy, điều gì phục vụ tình yêu với điều gì thay thế nó. Đó là thái độ của những người biết rằng lịch sử không nằm trong tay các thế lực đen tối, mà được giao phó cho sự tự do có trách nhiệm của con cái Chúa. Do đó, một câu hỏi rất quan trọng: làm người có nghĩa là gì ? Nếu không có câu trả lời, bất kỳ cuộc thảo luận nào về đạo đức của trí tuệ nhân tạo sẽ vẫn chỉ là hời hợt. Chỉ đạo đức thôi là chưa đủ. Như Đức Giáo hoàng Leo XIV đã nhiều lần nhắc nhở chúng ta, nếu không có một nền nhân văn học sống động, luân lý sẽ trở thành một bộ quy tắc trừu tượng, và đức tin có nguy cơ xa rời thực tế (disincarnarsi).

Truyền thống Kitô giáo: con người như là hình ảnh

Truyền thống Kitô giáo có một câu trả lời rõ ràng, thường bị lãng quên ngay cả trong cộng đoàn của chúng ta: con người được tạo dựng theo hình ảnh và giống như Thiên Chúa (imago Dei). Điều này không có nghĩa là con người là Thiên Chúa, mà là con người mang trong mình một ơn gọi hướng đến cái vô hạn. Khát vọng của con người không có giới hạn tự nhiên bởi vì chân trời của nó chính là vô hạn. Con người không phải là một hữu thể tự đủ, mà là một hữu thể trong mối quan hệ: với Thiên Chúa, với tha nhân, với tạo vật. Là hình ảnh có nghĩa là con người không giống Thiên Chúa từ bên ngoài, mà mang trong mình, trong cấu trúc sâu sắc nhất, một dấu vết của Nguyên mẫu. Đó không phải là một thuộc tính bổ sung, không phải là một “cái cho sẵn” có thể trích xuất hoặc sao chép. Đó chính là nền tảng của phẩm giá con người, phẩm giá không bắt nguồn từ các chức năng của con người (thông minh, năng suất, hiệu quả), mà từ việc con người được nghĩ đến và yêu thương trước khi thế giới được tạo dựng. Antonio Rosmini, một trong những nhà thần học khai triển trực giác này tốt nhất, đã nói về một “thiên tính - divino trong con người”: một ánh sáng trí tuệ không phải là chính Thiên Chúa, mà là sự hiện diện được tạo dựng của Ngôi Lời trong trí tuệ con người. Ánh sáng này là thứ giúp con người có khả năng nhận thức được chân lý, lòng tốt và vẻ đẹp.

Vì sao điều này thay đổi mối quan hệ của chúng ta với AI

Nếu bắt đầu từ đây, cuộc thảo luận về AI sẽ thay đổi hoàn toàn. Chúng ta không còn tự hỏi “chúng ta nên đặt ra bao nhiêu giới hạn?”, mà là “làm thế nào để sử dụng công nghệ này phục vụ cho ơn gọi con người đến cái vô hạn?”. Chúng ta không còn tự hỏi “AI có nguy hiểm không?”, mà là “chúng ta muốn AI phục vụ cho loại nhân loại nào?”. Luân lý không còn là rào cản, mà là một sự khôn ngoan dẫn đường. AI là một công cụ phi thường. Nó có thể nâng cao kiến thức, sự quan tâm, sự sáng tạo, thậm chí cả việc cầu nguyện (hãy nghĩ đến các ứng dụng cho lectio). Nhưng nếu chúng ta sử dụng nó để thay thế các mối quan hệ, để trốn tránh sự yếu đuối, để tích lũy quyền lực mà không có định hướng, thì nó sẽ trở thành một thứ thần thánh làm chúng ta xa rời chân lý của mình. Sự khác biệt không nằm ở công nghệ, mà nằm ở trái tim của những người sử dụng nó. Những người có đức tin được kêu gọi đến một nhiệm vụ tế nhị: sử dụng AI mà không tôn thờ nó, luôn hướng mắt về Đấng là Thiên Chúa duy nhất. Không cần phải sợ hãi, nhưng cũng không cần phải ngây thơ. Chúng ta cần một cộng đoàn có thể nói: “Công cụ này tốt nếu nó phục vụ tình yêu; nó trở nên xấu nếu nó thay thế tình yêu.”

Đây là thời điểm để sống, chứ không phải để chịu đựng.

Thời gian chúng ta đang nắm giữ không phải là thời gian để thụ động chịu đựng, cũng không phải để ăn mừng một cách thiếu suy xét. Đó là thời gian để sống: bằng trí tuệ, bằng trái tim, bằng sự sáng suốt. Cuộc cách mạng kỹ thuật số không phải là sự hoàn thành của lịch sử, cũng không phải là sự kết thúc của lịch sử. Đó là một trong nhiều sự chuyển đổi mà nhân loại đang trải qua, và đức tin được kêu gọi để soi sáng điều đó: chúng ta không đơn độc trong quá trình chuyển đổi này. Có một truyền thống, một trí tuệ, một đức tin đã có trước chúng ta và đồng hành cùng chúng ta. Có một Lời cho chúng ta biết chúng ta là ai, ngay cả trước khi chúng ta quyết định phải làm gì. Con người không phải là một sản phẩm, mà là một ân sủng. Đó không phải là một vấn đề cần giải quyết, mà là một mầu nhiệm cần được gìn giữ. Với nhận thức này, chúng ta có thể bước vào tương lai mà không sợ hãi hay ngây thơ.

Đọc bài viết gốc (tại đây)