ChatGPT và sức khỏe của bạn: Vì sao AI không phải là bác sĩ của bạn và không bao giờ nên như thế

CHATGPT VÀ SỨC KHỎE CỦA BẠN

VÌ SAO AI KHÔNG PHẢI LÀ BÁC SĨ CỦA BẠN VÀ KHÔNG BAO GIỜ NÊN NHƯ THẾ

Tác giả: Fabrizio Piciarelli

Nguồn: ChatGPT and Your Health: Why AI Isn’t Your Doctor (and Never Should Be) - Family And Media

-----

Mỗi lần có hướng dẫn mới về trí tuệ nhân tạo, phản ứng trên mạng thường diễn ra theo một kịch bản quen thuộc. Trước hết là một cập nhật kỹ thuật. Sau đó là vài dòng giải thích nhỏ. Rồi cuộc tranh luận bùng lên. Những tiêu đề gây lo sợ xuất hiện. Nhiều cách hiểu vội vàng được lan truyền. Không ít người lập tức lên tiếng cho rằng đó là kiểm duyệt.

Lần giải thích mới đây của OpenAI về việc dùng ChatGPT trong các vấn đề y khoa và pháp lý cũng không nằm ngoài quy luật ấy. Nhiều người hiểu rằng ChatGPT sẽ không còn được nói về sức khỏe hay luật pháp. Thực ra, vấn đề không đơn giản như vậy. Điều đáng suy nghĩ hơn không phải là ChatGPT được phép nói gì. Câu hỏi quan trọng là chúng ta muốn giao cho AI vai trò nào trong những quyết định hệ trọng của đời người.

Biết không có nghĩa là quyết định

ChatGPT vẫn có thể cung cấp thông tin chung về y khoa và pháp luật. Nó có thể giải thích một căn bệnh, một triệu chứng, một phương pháp điều trị, một quy định, một quyền lợi hay một thủ tục. Thông tin không bị cấm.

Giới hạn nằm ở chỗ khác. ChatGPT không được đưa ra lời khuyên riêng cho từng người. Nó không được chẩn đoán bệnh. Nó không được đọc và kết luận thay bác sĩ về kết quả xét nghiệm. Nó cũng không được đưa ra ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể.

Trong đời sống thường ngày, sự phân biệt này vốn rất dễ hiểu. Không ai mong một cuốn bách khoa toàn thư chẩn đoán bệnh cho mình. Cũng không ai nghĩ một công cụ tìm kiếm có thể thay luật sư để thắng một vụ kiện.

Thế nhưng với ChatGPT, ranh giới ấy dễ bị nhòe đi. Lý do là thông tin không còn xuất hiện như những dòng chữ khô khan trên một trang sách hay một trang web. Nó đến qua một cuộc trò chuyện trôi chảy, thân thiện và có vẻ rất riêng tư. Khi câu trả lời nghe mạch lạc và trấn an, người dùng dễ quên rằng mình đang trò chuyện với một hệ thống máy móc. Chính từ đây, nguy cơ bắt đầu.

Y khoa và pháp luật không chỉ là dữ liệu

Sức khỏe và pháp luật không phải là những lĩnh vực bình thường. Đây là những lĩnh vực liên quan trực tiếp đến sinh mạng, thân thể, tự do và tương lai của con người. Vì thế, mỗi quyết định trong những lĩnh vực này đều có thể để lại hậu quả thật.

Một sai sót y khoa không chỉ là một lỗi chữ. Một lời khuyên pháp lý sai không chỉ là một quan điểm có thể tranh luận. Đó có thể là nguyên nhân làm một người chậm điều trị, chọn sai phương pháp chữa bệnh, mất quyền lợi, hoặc rơi vào những hệ lụy nghiêm trọng.

AI có thể đọc, sắp xếp và tóm tắt một lượng thông tin rất lớn. Nhưng AI không thể chịu trách nhiệm như một con người. Nó không hiểu trọn vẹn hoàn cảnh sống, tâm trạng, nỗi sợ, các mối tương quan và áp lực xã hội của người đang cần được giúp đỡ. Quan trọng hơn, AI không thể đứng ra trả lời về hậu quả do lời khuyên của nó gây ra.

Vì lý do đó, OpenAI cũng như nhiều công ty công nghệ khác luôn nhấn mạnh rằng AI chỉ nên hỗ trợ con người. AI không được thay thế con người, nhất là trong những quyết định đòi hỏi trách nhiệm nghề nghiệp và lương tâm.

Cái vẻ có thẩm quyền của AI

Một điểm khiến ChatGPT dễ gây hiểu lầm là cách nó trả lời.

ChatGPT thường trả lời tự tin, rõ ràng và mạch lạc. Nó ít khi ngập ngừng. Nó cũng không thể hiện sự bối rối như con người. Trong khi đó, kinh nghiệm thực tế khi đi khám bệnh hay làm việc với luật sư thường phức tạp hơn nhiều. Người bệnh có thể phải chờ đợi lâu. Người cần tư vấn pháp lý có thể gặp những thủ tục khó hiểu. Câu trả lời của chuyên gia đôi khi thận trọng, có điều kiện, và không đơn giản như người ta mong muốn.

Chính sự khác biệt ấy tạo ra một ảo tưởng mạnh. ChatGPT có vẻ như một chuyên gia luôn sẵn sàng, dễ tiếp cận, kiên nhẫn và đáng tin. Thậm chí, có lúc nó còn có vẻ rõ ràng hơn cả con người.

Nhưng đó vẫn là một ảo tưởng. Đằng sau những câu trả lời tự tin ấy không có trách nhiệm nghề nghiệp. Không có kinh nghiệm trực tiếp. Không có tương quan thật giữa người với người. Cũng không có một lương tâm có thể chịu trách nhiệm trước nỗi đau và số phận của người khác.

Vấn đề không chỉ nằm ở ChatGPT

Cuộc tranh luận này không chỉ liên quan đến OpenAI. Nó phản ánh một câu hỏi lớn hơn. Chúng ta đang đưa AI vào đời sống hằng ngày theo cách nào.

Nếu hàng triệu người tìm đến chatbot để hỏi về bệnh tật hoặc luật pháp, thì đó không chỉ là vấn đề công nghệ. Đó còn là dấu hiệu của một vấn đề xã hội.

Nhiều người khó tiếp cận dịch vụ y tế. Chi phí khám chữa bệnh cao. Thời gian chờ đợi kéo dài. Ngôn ngữ chuyên môn lại khó hiểu. Trong lĩnh vực pháp lý cũng vậy. Không phải ai cũng có điều kiện gặp luật sư hoặc hiểu được các thủ tục phức tạp.

Trong hoàn cảnh đó, AI trở thành một lối tắt. Người ta tìm đến ChatGPT không chỉ vì tò mò, mà vì các hệ thống do con người xây dựng nhiều khi chưa phục vụ con người đủ tốt. Theo nghĩa này, ChatGPT không tạo ra vấn đề. Nó làm cho vấn đề vốn có trở nên rõ hơn.

Cần xác định lại ranh giới

Những chính sách mới về AI không nên được hiểu như một bước lùi. Đúng hơn, đó là nỗ lực đặt ra ranh giới trước khi mọi chuyện vượt khỏi tầm kiểm soát.

Các chính sách ấy không nói rằng đừng dùng AI. Chúng nhắc chúng ta hãy dùng AI đúng chỗ.

ChatGPT có thể là một công cụ hữu ích. Nó có thể giúp người dùng hiểu khái niệm, chuẩn bị câu hỏi trước khi gặp bác sĩ, nắm các thông tin căn bản, hoặc sắp xếp suy nghĩ của mình. Nó cũng có thể giúp con người nâng cao hiểu biết và tiếp cận kiến thức dễ dàng hơn.

Nhưng ChatGPT không phải là người đưa ra quyết định cuối cùng. Nó không thể thay thế phán đoán của bác sĩ, luật sư hay những người có trách nhiệm chuyên môn. Nó càng không thể thay thế sự khôn ngoan của con người trong những tình huống cụ thể.

Ranh giới này mong manh nhưng cần thiết. Điều đó càng quan trọng khi AI tạo sinh ngày càng đi sâu vào công cụ tìm kiếm, ứng dụng điện thoại, dịch vụ công và dịch vụ tư.

Vì sao chúng ta tin AI nhiều đến vậy

Có lẽ câu hỏi đáng suy nghĩ nhất không phải là câu hỏi kỹ thuật. Đó là một câu hỏi văn hóa.

Vì sao chúng ta sẵn sàng tin một cỗ máy trong những chuyện liên quan đến thân thể, quyền lợi và tương lai của mình.

Phải chăng chỉ vì AI tiện lợi. Hay còn vì chúng ta đang mất dần niềm tin vào các định chế, vào giới chuyên môn và vào những hệ thống truyền thống.

Khi một chatbot có vẻ dễ hiểu hơn bác sĩ và dễ gặp hơn luật sư, vấn đề không chỉ nằm ở chatbot. Vấn đề nằm ở chính sự so sánh ấy. Nó cho thấy con người đang cần được lắng nghe, được giải thích và được đồng hành nhiều hơn.

Câu hỏi còn đi xa hơn. Điều gì sẽ xảy ra nếu chúng ta không chỉ để máy móc trả lời, mà còn để máy móc thay ta đặt ra những câu hỏi quan trọng. Khi ấy, con người không chỉ trao đi thông tin. Con người còn trao đi một phần trách nhiệm của mình.

Có lẽ giới hạn thật sự của AI không nằm ở kỹ thuật. Giới hạn ấy nằm ở con người.

Vấn đề không chỉ là AI có thể làm gì. Vấn đề là chúng ta sẵn sàng để AI làm đến đâu.