Chủ nghĩa duy vật văn hóa

Chủ nghĩa duy vật văn hóa

Trong các lĩnh vực truyền thông văn hóa và truyền thông liên văn hóa, chủ nghĩa duy vật văn hóa là một khung lý thuyết thuộc nghiên cứu văn hóa, nhấn mạnh mối tương quan giữa văn hóa, ý thức hệ và các điều kiện vật chất của xã hội.

Xuất hiện vào cuối thế kỷ XX, chủ nghĩa duy vật văn hóa phát triển như một nhánh của phê bình văn học Marxist, nối kết chủ nghĩa duy vật lịch sử với lý thuyết văn hóa. Các học giả như Raymond Williams, Jonathan Dollimore và Alan Sinfield đã phổ biến cách tiếp cận này, nhằm làm nổi bật cách các văn bản văn hóa, bao gồm văn học, phim ảnh, quảng cáo và truyền hình, luôn được đặt trong các bối cảnh lịch sử, chính trị và kinh tế cụ thể.

Khác với phê bình văn học truyền thống, vốn thường tách biệt văn bản để phân tích thẩm mỹ, chủ nghĩa duy vật văn hóa đặt văn bản vào bối cảnh xã hội của nó, xem văn bản vừa là sản phẩm của ý thức hệ, vừa là tác nhân sản sinh ý thức hệ.

Chủ nghĩa duy vật văn hóa

Chủ nghĩa duy vật văn hóa là một cách nghiên cứu xã hội và văn hóa, tập trung vào việc các điều kiện vật chất, chẳng hạn như môi trường, công nghệ, kinh tế và tài nguyên, định hình tư tưởng, niềm tin và thực hành của con người như thế nào. Cách tiếp cận này được phát triển bởi nhà nhân học Marvin Harris.

Ý tưởng cốt lõi là những gì con người suy nghĩ hoặc tin tưởng, tức văn hóa, giá trị và truyền thống của họ, phần lớn chịu ảnh hưởng bởi các nhu cầu thực tiễn và những nguồn lực sẵn có.

Nói ngắn gọn: “Văn hóa của chúng ta được định hình bởi các yếu tố vật chất, như thực phẩm, công cụ và môi trường, nhiều hơn là chỉ bởi các ý tưởng.”

Chẳng hạn, truyền thống tôn kính bò tại Ấn Độ có thể được giải thích không chỉ như một niềm tin tôn giáo, mà còn vì bò có giá trị kinh tế, chẳng hạn như cung cấp sữa, phục vụ canh tác và cung cấp phân dùng làm nhiên liệu.

Tương tự, văn hóa thức ăn nhanh tại Hoa Kỳ phản ánh nền sản xuất công nghiệp, sự sẵn có của các nguồn lực và các nhu cầu của lối sống, chứ không chỉ đơn thuần là sở thích khẩu vị.

Nền tảng lý thuyết của chủ nghĩa duy vật văn hóa

Cội nguồn của chủ nghĩa duy vật văn hóa nằm trong tư tưởng Marxist, đặc biệt nơi khẳng định của Karl Marx rằng “cơ sở” kinh tế của xã hội định hình “kiến trúc thượng tầng” ý thức hệ của xã hội ấy.

Raymond Williams là người đặt ra thuật ngữ “cultural materialism” và phát triển khung lý thuyết của nó. Ông nhấn mạnh việc phân tích các yếu tố văn hóa trong bối cảnh lịch sử của chúng. Công trình của ông về phân tích Marxist và văn hóa cánh tả đã có ảnh hưởng quan trọng trong việc định hình lĩnh vực này.

Raymond Williams mở rộng quan điểm trên bằng cách lập luận rằng văn hóa không chỉ là sự phản ánh thụ động của xã hội, mà còn là một lực năng động định hình ý thức xã hội. Khẳng định của ông rằng “văn hóa là điều bình thường” đã tạo nên một chuyển hướng quan trọng trong việc nghiên cứu các hình thức văn hóa đời thường. Theo đó, phim truyền hình nhiều tập, quảng cáo và truyền thông của giai cấp lao động cũng có giá trị phân tích không kém kịch Shakespeare.

Jonathan Dollimore đã đóng góp vào sự phát triển của chủ nghĩa duy vật văn hóa qua các công trình của ông về nghiên cứu Shakespeare, lý thuyết queer và phê bình văn hóa. Tác phẩm Radical Tragedy và tuyển tập Political Shakespeare do ông đồng biên tập với Alan Sinfield là những công trình nền tảng trong lĩnh vực này.

Alan Sinfield phát triển trên nền tảng của Williams, khảo sát sự giao thoa giữa văn học, văn hóa và chính trị. Các công trình của ông về Shakespeare, chủ nghĩa duy vật văn hóa và lý thuyết queer đã giữ vai trò quan trọng trong việc định hình lĩnh vực nghiên cứu này.

Chẳng hạn, King Lear không chỉ được phân tích như một bi kịch vượt thời gian, mà còn như một vở kịch phê phán quyền lực phong kiến và phụ quyền, đồng thời phản ánh những ràng buộc ý thức hệ của chế độ quân chủ.

Tương tự, các tư tưởng của Michel Foucault về diễn ngôn và quyền lực/tri thức đã ảnh hưởng đến chủ nghĩa duy vật văn hóa, khi cho thấy cách các văn bản văn hóa điều chỉnh những gì có thể được nghĩ đến hoặc được nói ra trong xã hội.

Những đặc điểm chính của chủ nghĩa duy vật văn hóa

Chủ nghĩa duy vật văn hóa được phân biệt bởi bốn nguyên tắc có liên hệ chặt chẽ với nhau:

1. Bối cảnh lịch sử Các văn bản văn hóa được định hình bởi những điều kiện lịch sử và xã hội của thời đại mà chúng xuất hiện.

2. Cam kết chính trị Việc phân tích không phải là trung lập, nhưng liên kết với các cuộc đấu tranh của những nhóm bị gạt ra bên lề.

3. Nền tảng lý thuyết Cách tiếp cận này bắt rễ trong ý thức hệ Marxist và các phê bình đối với những cấu trúc quyền lực.

4. Tính liên quan hiện tại Các văn bản không chỉ được phân tích vì ý nghĩa lịch sử, mà còn vì sự liên quan của chúng đối với những vấn đề hiện nay.

Cách tiếp cận toàn diện này cho phép Hamlet của Shakespeare được đọc vừa như một văn bản thời Phục hưng, vừa như một ẩn dụ chính trị trong các bản chuyển thể hiện đại, chẳng hạn Haider (2014) của Vishal Bhardwaj, tác phẩm đặt lại câu chuyện trong bối cảnh xung đột Kashmir.

Bản chuyển thể này minh họa cách các văn bản văn hóa có thể đạt được ý nghĩa mới trong những bối cảnh xã hội chính trị khác nhau, qua đó củng cố lập trường của khung lý thuyết này về tính liên quan hiện tại.

Văn hóa tinh hoa và văn hóa đại chúng

Một trong những đóng góp cấp tiến nhất của chủ nghĩa duy vật văn hóa là việc từ chối tách biệt “văn hóa tinh hoa” khỏi “văn hóa thấp” hoặc văn hóa bình dân.

Khẳng định của Williams rằng “văn hóa là điều bình thường” có nghĩa là phim truyền hình nhiều tập, quảng cáo và phim ảnh đều quan trọng như nhau trong việc hiểu ý thức hệ.

Chẳng hạn, các phim truyền hình nhiều tập của Ấn Độ như Anupamaa phản ánh các quan hệ giới, chính trị gia đình và khát vọng tiêu dùng, trong khi Shakespeare tiếp tục cung cấp vốn văn hóa. Cả hai đều cần được nghiên cứu để thấy cách chúng lưu chuyển các giá trị, căn tính và ý thức hệ xuyên qua các giai cấp và thế hệ.

Nghiên cứu trường hợp 1: Điện ảnh toàn cầu, Parasite (2019)

Bộ phim Parasite của Bong Joon-ho là một ví dụ tiêu biểu cho phân tích duy vật văn hóa trong điện ảnh đương đại. Các điều kiện vật chất của bất bình đẳng giai cấp được biểu tượng hóa qua kiến trúc: ngôi nhà trên cao của gia đình giàu có đối lập với căn hộ bán hầm của gia đình nghèo.

Câu chuyện phê phán chủ nghĩa tư bản tân tự do bằng cách cho thấy những bất bình đẳng mang tính hệ thống giam hãm người nghèo trong các chu kỳ phục dịch và bạo lực. Sự đón nhận toàn cầu dành cho Parasite cho thấy các văn bản văn hóa không chỉ phản ánh, mà còn định hình các cuộc thảo luận công cộng về đấu tranh giai cấp trong thế kỷ XXI.

Nghiên cứu trường hợp 2: Điện ảnh Ấn Độ, Newton (2017)

Bộ phim Newton của Amit Masurkar phê phán tiến trình dân chủ của Ấn Độ qua việc khắc họa một công chức chính phủ tổ chức bầu cử tại một vùng bộ tộc đầy xung đột.

Một cách đọc theo chủ nghĩa duy vật văn hóa cho thấy bộ phim phơi bày những mâu thuẫn trong bộ máy nhà nước: trong khi dân chủ hứa hẹn sự đại diện bình đẳng, các cộng đồng bản địa vẫn tiếp tục bị gạt ra bên lề.

Bộ phim phê phán các bất bình đẳng mang tính hệ thống, đồng thời cho thấy văn hóa vừa có thể phản ánh, vừa có thể thách thức các thực tại chính trị.

Nghiên cứu trường hợp 3: Các ngành công nghiệp truyền thông toàn cầu

Các nền tảng phát trực tuyến như Netflix, Amazon Prime và Disney+ là những ngành công nghiệp văn hóa được định hình bởi chủ nghĩa tư bản tân tự do. Dù chúng phân phối các nội dung đa dạng trên phạm vi toàn cầu, chúng cũng thể hiện logic tư bản của lợi nhuận và hàng hóa hóa.

Chẳng hạn, Money Heist (La Casa de Papel) phê phán hệ thống ngân hàng tư bản, nhưng đồng thời lại trở thành một sản phẩm toàn cầu được tiếp thị để tiêu thụ. Việc các phong trào phản kháng sử dụng bài hát “Bella Ciao” của bộ phim cho thấy một nghịch lý: các văn bản văn hóa có thể truyền cảm hứng cho kháng cự, trong khi lại bị chính những cấu trúc mà chúng phê phán thu nạp và thương mại hóa.

Nghiên cứu trường hợp 4: Quảng cáo và văn hóa tiêu dùng

Quảng cáo là một vùng đất màu mỡ cho phân tích duy vật văn hóa. Tại Ấn Độ, các quảng cáo kem làm sáng da như Fair & Lovely duy trì các ý thức hệ về phân biệt màu da, bất bình đẳng giới và khát vọng tư bản. Các quảng cáo này dựa trên những di sản thuộc địa về thứ bậc chủng tộc, đồng thời cổ vũ các lý tưởng sắc đẹp mang tính tiêu dùng.

Tương tự, các chiến dịch của McDonald’s tại Ấn Độ điều chỉnh văn hóa thức ăn nhanh phương Tây theo khẩu vị địa phương, đồng thời đưa các giá trị tư bản toàn cầu vào đời sống tiêu dùng hằng ngày. Cả hai trường hợp cho thấy quảng cáo vận hành như một phương tiện chuyển tải ý thức hệ trong các điều kiện vật chất của chủ nghĩa tư bản toàn cầu.

Nghiên cứu trường hợp 5: Các diễn ngôn môi trường trong truyền thông

Các bộ phim bàn về biến đổi khí hậu đem lại một chiều kích khác cho phân tích duy vật văn hóa. Tại Hollywood, Don’t Look Up (2021) châm biếm thái độ phủ nhận biến đổi khí hậu bằng cách liên kết diễn ngôn truyền thông, lòng tham tư bản và tham nhũng chính trị.

Bộ phim phê phán cách các lợi ích kinh tế thao túng những tự sự công cộng. Tại Ấn Độ, Kadvi Hawa (2017) khắc họa cuộc đấu tranh của nông dân trước biến đổi khí hậu, đồng thời làm nổi bật sự thờ ơ mang tính hệ thống đối với tiếng nói của những người bị gạt ra bên lề.

Cả hai bộ phim nối kết các tự sự văn hóa với những thực tại vật chất của sự suy thoái môi trường.

Nghiên cứu trường hợp 6: Truyền thông kỹ thuật số

Các nền tảng mạng xã hội như Instagram và TikTok không phải là những không gian trung lập, nhưng là những chiến trường ý thức hệ. Văn hóa người ảnh hưởng hàng hóa hóa căn tính cá nhân, cho thấy cách chủ nghĩa tư bản tân tự do biến việc tự biểu đạt thành những lối sống có thể tiếp thị.

Đồng thời, các phong trào như #BlackLivesMatter hoặc các cuộc biểu tình của nông dân Ấn Độ đã sử dụng mạng xã hội để thách thức các diễn ngôn thống trị và khuếch đại tiếng nói của những nhóm bị gạt ra bên lề.

Phân tích duy vật văn hóa khảo sát sự căng thẳng này: các nền tảng kỹ thuật số cho phép kháng cự, nhưng vẫn bị kiểm soát bởi các tập đoàn kiếm lợi từ sự tương tác của người dùng.

Nghiên cứu trường hợp 7: Diễn giải các văn bản kinh điển trong bối cảnh đương đại

Hamlet của Shakespeare và bản chuyển thể Bollywood Haider (2014) cho thấy cách chủ nghĩa duy vật văn hóa nối kết quá khứ với hiện tại.

Trong khi Hamlet khám phá các chủ đề báo thù và quyền lực tại nước Anh thời Phục hưng, Haider chuyển câu chuyện sang Kashmir, làm nổi bật bạo lực chính trị, áp bức quân sự và sự bất đồng chính kiến bị làm cho câm lặng.

Hamlet của Shakespeare cung cấp khung gốc, nơi các vấn đề về quyền lực, thẩm quyền và luân lý được dàn dựng trong bối cảnh châu Âu thời Phục hưng.

Haider của Bhardwaj cho thấy cùng một câu chuyện có thể được mã hóa lại trong một thời điểm văn hóa và lịch sử khác, nhằm phê phán bạo lực chính trị và bất công.

Cùng nhau, hai tác phẩm cho thấy các văn bản không phải là những thực thể tĩnh tại, nhưng liên tục được diễn giải lại để phản ánh và thách thức các điều kiện vật chất văn hóa của thời đại mình. Cả hai tác phẩm đều đóng góp đáng kể cho chủ nghĩa duy vật văn hóa theo những cách khác nhau.

Nói ngắn gọn: Hamlet gắn với chính trị thời Phục hưng, chế độ quân chủ và các cuộc tranh đấu quyền lực tại nước Anh thời Elizabeth; còn Haider gắn với xung đột Kashmir, quyền lực nhà nước, nhân quyền và sự kháng cự tại Ấn Độ đương đại.

Lăng kính so sánh này làm cho chủ nghĩa duy vật văn hóa trở nên mạnh mẽ: nó cho thấy các văn bản như Hamlet không chỉ có tính văn học, mà còn có tính chính trị; đồng thời cho thấy các bản chuyển thể như Haider sử dụng văn học để phê phán những cấu trúc quyền lực hiện đại.

Các phê bình đối với chủ nghĩa duy vật văn hóa

Chủ nghĩa duy vật văn hóa bị phê bình là quá chính trị và có nguy cơ giản lược nghệ thuật thành ý thức hệ. Các nhà phê bình cho rằng những chiều kích thẩm mỹ và cảm xúc của các văn bản văn hóa có thể bị lu mờ.

Tuy nhiên, những người ủng hộ phản biện rằng chính thẩm mỹ cũng được điều kiện hóa về mặt xã hội. Chẳng hạn, các xu hướng thiết kế tối giản trong quảng cáo phản ánh những lý tưởng tân tự do về sự rõ ràng, hiệu quả và tính hiện đại đáng khao khát. Vì thế, ngay cả các lựa chọn thẩm mỹ cũng liên đới với những bối cảnh vật chất và ý thức hệ.

Kết luận

Chủ nghĩa duy vật văn hóa cung cấp một khung phân tích năng động để khảo sát cách văn hóa tương tác với chính trị, ý thức hệ và các điều kiện vật chất. Từ các vở kịch của Shakespeare đến Parasite, từ quảng cáo kem làm sáng da đến Money Heist của Netflix, cách tiếp cận này cho thấy các văn bản văn hóa luôn được đặt trong những cấu trúc quyền lực và ý thức hệ.

Bằng cách nhấn mạnh bối cảnh lịch sử, cam kết chính trị và tính liên quan hiện tại, chủ nghĩa duy vật văn hóa vẫn giữ vai trò thiết yếu trong việc hiểu cách văn hóa vận hành như một địa điểm của đấu tranh, kháng cự và biến đổi.

Trong một thế giới được định hình bởi chủ nghĩa tư bản, truyền thông kỹ thuật số và các khủng hoảng sinh thái, chủ nghĩa duy vật văn hóa nhắc chúng ta rằng văn hóa không chỉ là giải trí. Văn hóa là một sức mạnh then chốt trong việc định hình cách hiểu tập thể của chúng ta về xã hội và những khả thể thay đổi của chúng ta.

TRUYỀN THÔNG VĂN HÓA

Một số lý thuyết và chủ đề liên quan đến truyền thông văn hóa gồm có:

1. Lý thuyết hiệu ứng bảng chữ cái.

2. Lý thuyết thích nghi truyền thông.

3. Truyền thông xuyên văn hóa.

4. Lý thuyết vun trồng.

5. Lý thuyết căn tính văn hóa.

6. Chủ nghĩa duy vật văn hóa.

7. Lý thuyết thương lượng thể diện.

8. Các chiều kích khác biệt văn hóa của Hofstede.

9. Các cộng đồng tưởng tượng theo Benedict Anderson.

10. Lý thuyết khoảng cách tri thức.

11. Lý thuyết lệ thuộc truyền thông.

12. Lý thuyết phương tiện.

13. Lý thuyết hiện đại hóa.

14. Chủ nghĩa hiện đại.

15. Lý thuyết nhóm câm lặng.

16. Chủ nghĩa hậu hiện đại.

17. Lý thuyết phân tầng xã hội cùng các ví dụ.

18. Lý thuyết văn hóa xã hội.

19. Lý thuyết vòng xoáy im lặng.

20. Tìm hiểu quyền bá chủ văn hóa qua các ví dụ.

21. Chủ nghĩa Victoria.