Các cộng đồng tưởng tượng của Benedict Anderson

CÁC CỘNG ĐỒNG TƯỞNG TƯỢNG CỦA BENEDICT ANDERSON

Trong các lĩnh vực truyền thông văn hóa và truyền thông đại chúng, lý thuyết các cộng đồng tưởng tượng của Benedict Anderson được xem là một nền tảng quan trọng để hiểu sự hình thành và sự bền vững của chủ nghĩa dân tộc.

Lần đầu tiên được trình bày trong tác phẩm có ảnh hưởng sâu rộng của ông, Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism (1983), Anderson cho rằng các quốc gia là những thực tại được “tưởng tượng”, bởi vì ngay cả các thành viên của một quốc gia nhỏ nhất cũng sẽ không bao giờ biết hầu hết những đồng bào của mình, không gặp gỡ họ, thậm chí không nghe nói về họ; tuy nhiên, trong tâm trí mỗi người vẫn sống động hình ảnh về sự hiệp thông giữa họ với nhau.

Quan niệm này thách thức cách hiểu truyền thống về chủ nghĩa dân tộc như một điều gì đó phát sinh cách tự nhiên từ việc chia sẻ cùng một địa lý, ngôn ngữ hoặc sắc tộc. Thay vào đó, Anderson đặt chủ nghĩa dân tộc như một kiến tạo xã hội được trung gian hóa bởi các biểu tượng chung và các công nghệ truyền thông.

Tiểu sử Benedict Anderson

Benedict Anderson (1936-2015) là một học giả nổi bật về chủ nghĩa dân tộc, được biết đến nhiều nhất nhờ công trình có ảnh hưởng lớn Imagined Communities (1983). Sinh tại Trung Quốc và được đào tạo tại Vương quốc Anh và Hoa Kỳ, Anderson trở thành một chuyên gia hàng đầu về chính trị Đông Nam Á, đặc biệt là Indonesia.

Lý thuyết của ông cho rằng các quốc gia là “các cộng đồng tưởng tượng”, qua đó tái định nghĩa việc nghiên cứu chủ nghĩa dân tộc. Ông nhấn mạnh vai trò của ngôn ngữ chung, truyền thông và các biểu tượng trong việc hình thành ý thức dân tộc.

Công trình của Anderson đã để lại ảnh hưởng lâu dài trên nhiều ngành học như khoa học chính trị, lịch sử và nghiên cứu văn hóa, khiến ông trở thành một nhân vật then chốt trong việc hiểu về quốc gia tính hiện đại. Ông qua đời tại Indonesia vào năm 2015.

Lý thuyết cộng đồng tưởng tượng

Khái niệm về các quốc gia được “tưởng tượng”

Trọng tâm lập luận của Anderson là các quốc gia được “tưởng tượng” vì chúng dựa trên một kiến tạo tinh thần chung, hơn là trên các tương tác trực tiếp và cá vị giữa các thành viên. Các thành viên của một quốc gia không tương tác mặt đối mặt với nhau, nhưng họ vẫn nhận thức mình là thành phần của một cộng đồng rộng lớn hơn và có tính cố kết.

Theo Anderson, tính chất tưởng tượng này không có nghĩa là giả tạo. Đúng hơn, nó nhấn mạnh bản chất được kiến tạo của nhà nước quốc gia hiện đại. Khái niệm về một căn tính chung liên kết các cá nhân với nhau trên những lãnh thổ rộng lớn, giúp họ chia sẻ cảm thức thuộc về, cho dù họ chưa bao giờ gặp nhau trực tiếp.

Vai trò của chủ nghĩa tư bản in ấn

Theo Anderson, một yếu tố then chốt trong việc hình thành các cộng đồng tưởng tượng là sự trỗi dậy của chủ nghĩa tư bản in ấn.

Vào thế kỷ XV và XVI, việc phát minh ra máy in đã cho phép sách và báo chí được phổ biến bằng các ngôn ngữ bản địa. Báo chí và in ấn đã thống nhất các phương ngữ và lối nói cá nhân đa dạng thành một hình thức ngôn ngữ được chuẩn hóa, nhờ đó người đọc có thể nhận ra và tham gia vào. Điều này tạo thuận lợi cho việc hình thành một khung văn hóa chung về căn tính giữa các độc giả.

Chủ nghĩa tư bản in ấn không chỉ giúp phổ biến các tư tưởng, mà còn củng cố các ngôn ngữ quốc gia, đem lại cho con người một căn tính ngôn ngữ chung.

Ngôn ngữ chung này trở thành một yếu tố liên kết, cho phép con người tưởng tượng mình là thành phần của một cộng đồng rộng lớn và có liên hệ với nhau, cho dù họ chưa bao giờ trực tiếp tương tác với phần lớn các thành viên khác.

Nghi thức hằng ngày của việc đọc cùng một tờ báo hoặc cùng một tiểu thuyết đã giúp các cá nhân phát triển cảm thức về kinh nghiệm chung và ý thức dân tộc.

Khái niệm “thời gian đồng nhất và trống rỗng”

Một khía cạnh quan trọng khác trong lý thuyết của Anderson là khái niệm “thời gian đồng nhất và trống rỗng”. Ông đối chiếu khái niệm này với những quan niệm trước đó về thời gian, vốn mang tính chu kỳ hoặc được định hình bởi các biến cố.

Trong các xã hội tiền hiện đại, thời gian được kinh nghiệm thông qua các biến cố tôn giáo, các chu kỳ mùa vụ hoặc các lễ hội địa phương. Chẳng hạn, mùa gặt là một biến cố trung tâm định hình thời gian đối với các xã hội nông nghiệp.

Với sự trỗi dậy của tính hiện đại và nhà nước quốc gia, thời gian bắt đầu được nhận thức như một thực tại tuyến tính và đồng nhất: mỗi năm nối tiếp nhau theo cùng những nhịp điệu tự nhiên.

Sự chuyển đổi trong cách con người nhận thức thời gian này đã tạo điều kiện cho việc hình thành các cộng đồng tưởng tượng, nơi các cá nhân có thể thấy mình cùng tiến bước trong một dòng thời gian dân tộc chung, dù họ cách xa nhau hàng dặm.

Việc xuất bản báo chí hằng ngày là một ví dụ tiêu biểu cho khái niệm thời gian đồng nhất này. Mỗi ngày, người dân trên khắp quốc gia cùng tham gia vào một nghi thức giống nhau là đọc tin tức, qua đó được kết nối với một cộng đồng tưởng tượng rộng lớn hơn.

Hoạt động đồng bộ này giúp củng cố ý tưởng về một tự sự dân tộc chung.

Quốc gia như một thực thể hữu hạn và có chủ quyền

Anderson cũng lập luận rằng các quốc gia là những thực thể “hữu hạn”, bởi vì ngay cả những quốc gia lớn nhất cũng có những ranh giới xác định, dù có thể co giãn, và bên ngoài các ranh giới ấy là những quốc gia khác.

Không quốc gia nào tưởng tượng mình đồng nhất với toàn thể nhân loại. Đúng hơn, quốc gia được hiểu như một cộng đồng đặc thù, có tính loại trừ nhất định và khác biệt với các cộng đồng khác.

Các quốc gia cũng là những thực thể “có chủ quyền”, bởi vì khái niệm này phát sinh trong thời đại Khai sáng và Cách mạng, khi quyền lực thần thánh của các quân vương bị thách thức.

Nhà nước quốc gia đã thay thế chế độ quân chủ như đơn vị chính trị mang tính chính danh.

Ý tưởng về chủ quyền này là trung tâm trong cách quốc gia hiện đại tự nhận thức về mình. Người dân của một quốc gia tưởng tượng mình là chủ thể quyết định vận mệnh của chính mình, tự do khỏi sự can thiệp từ bên ngoài.

NHỮNG NGHỊCH LÝ TRONG TƯ TƯỞNG CỦA BENEDICT ANDERSON VỀ CHỦ NGHĨA DÂN TỘC

Được tưởng tượng nhưng có thực

Dù Anderson cho rằng các quốc gia là “các cộng đồng tưởng tượng”, ông cũng nhìn nhận một cách có vẻ nghịch lý rằng chúng tạo ra những tác động thực sự trong đời sống. Quốc gia là một kiến tạo xã hội, nhưng lại huy động và sản sinh những hệ quả chính trị, kinh tế và văn hóa rất cụ thể.

Tính bao hàm và tính loại trừ

Chủ nghĩa dân tộc nuôi dưỡng cảm thức hiệp nhất giữa các thành viên của quốc gia. Tuy nhiên, trong thực tế, nó cũng tạo ra các phân rẽ bằng cách loại trừ những người bị gạt ra bên lề, tức những người không được xem là thành phần của cộng đồng tưởng tượng ấy. Vì thế, sự hiệp nhất được giả định thường dẫn đến sự loại trừ thực sự, thậm chí có thể dẫn đến bạo lực.

Thời gian đồng nhất và trống rỗng

Anderson đối chiếu quan niệm tuyến tính của chủ nghĩa dân tộc hiện đại về thời gian, tức “thời gian đồng nhất và trống rỗng”, với những cách hiểu trước đó vốn mang tính chu kỳ hoặc dựa trên biến cố. Một cách nghịch lý, thời gian tuyến tính này cho phép sự đồng bộ hóa xuyên qua khoảng cách địa lý, nhưng đồng thời cũng xóa nhòa các kinh nghiệm cá nhân, qua đó kiến tạo một lịch sử tập thể được tưởng tượng.

Ví dụ

1. Brexit và Liên minh châu Âu: EU như một cộng đồng tưởng tượng Liên minh châu Âu (EU) là một ví dụ về cộng đồng tưởng tượng vượt qua các biên giới quốc gia, đồng thời nuôi dưỡng cảm thức về căn tính chung giữa các quốc gia thành viên.

Dù có những khác biệt đáng kể về văn hóa, ngôn ngữ và chính trị, EU đã nỗ lực kiến tạo một cảm thức về căn tính châu Âu. Điều này được thực hiện thông qua các biểu tượng, chính sách, định chế chung, một đồng tiền chung là đồng Euro, và các phương tiện truyền thông.

Dù các cá nhân đến từ những quốc gia thành viên khác nhau có thể không trực tiếp tương tác với nhau, họ vẫn được nối kết nhờ các kinh nghiệm và biểu tượng chung, chẳng hạn như lá cờ châu Âu, hộ chiếu châu Âu và quốc ca châu Âu.

Ý tưởng về châu Âu như một cộng đồng liên tục được củng cố qua diễn ngôn chính trị, qua sự đưa tin rộng rãi của truyền thông trong một bối cảnh toàn châu Âu, cũng như qua các trao đổi văn hóa.

Tuy nhiên, như Brexit đã cho thấy, có sự căng thẳng giữa căn tính quốc gia và căn tính siêu quốc gia. Brexit biểu lộ rằng sức mạnh của căn tính châu Âu được tưởng tượng này không đồng đều giữa các quốc gia thành viên, và đôi khi nó bị thách thức bởi các căn tính dân tộc mang tính địa phương hơn.

Nhiều người tại Vương quốc Anh cảm thấy gắn bó mạnh mẽ hơn với căn tính quốc gia của mình so với EU, điều này cuối cùng dẫn đến quyết định rời khỏi Liên minh châu Âu, tức British Exit, gọi tắt là Brexit.

Điều này minh họa cách các cộng đồng tưởng tượng có thể bị thách thức, thậm chí bị tháo dỡ, khi các căn tính và ưu tiên đối nghịch xuất hiện.

2. Các cộng đồng trên mạng xã hội Các nền tảng mạng xã hội mở rộng lý thuyết của Anderson vào thời đại kỹ thuật số, bằng cách xây dựng những hình thức kết nối tưởng tượng mới vượt ra ngoài các nhà nước quốc gia truyền thống.

Những tương tác ảo này mô phỏng khái niệm cộng đồng tưởng tượng, trong đó những người tham gia cảm thấy mình thuộc về một nhóm nhờ các biểu tượng, mối quan tâm chung, các giá trị và hoạt động văn hóa chung, bất chấp sự xa cách về địa lý.

Chẳng hạn, một cộng đồng người hâm mộ toàn cầu xoay quanh một chương trình truyền hình nổi tiếng có thể tham gia thảo luận, sáng tạo tác phẩm hâm mộ và cùng tham dự các sự kiện, dù họ chưa bao giờ gặp nhau trực tiếp.

ƯU ĐIỂM VÀ HẠN CHẾ CỦA LÝ THUYẾT CỘNG ĐỒNG TƯỞNG TƯỢNG

Ưu điểm

1. Chủ nghĩa tư bản in ấn và việc tạo ra một phương tiện thống nhất Chủ nghĩa tư bản in ấn đã vượt qua các rào cản ngôn ngữ vùng miền, vì con người có thể tiếp cận và tham gia vào cùng những tin tức và tự sự bằng một ngôn ngữ bản địa trên phạm vi quốc gia. Sự chuẩn hóa ngôn ngữ này giữ vai trò thiết yếu trong việc nuôi dưỡng một ý thức dân tộc chung.

2. Giúp hiểu sự xuất hiện của chủ nghĩa dân tộc Lý thuyết của Anderson đem lại những hiểu biết sâu sắc về cách ý thức dân tộc phát triển trong thời hiện đại, vượt ra ngoài các lối giải thích giản lược dựa trên sắc tộc hoặc lãnh thổ.

3. Có thể áp dụng cho các hình thức căn tính đương đại Khái niệm cộng đồng tưởng tượng có thể được áp dụng vượt ra ngoài nhà nước quốc gia để giải thích các hiện tượng đương đại, chẳng hạn như các cộng đồng trực tuyến hoặc các phong trào xuyên quốc gia. Tính linh hoạt của lý thuyết này khiến nó có giá trị đối với nhiều bối cảnh xã hội chính trị khác nhau.

4. Thách thức các quan điểm bản chất luận về quốc gia tính Bằng cách nhấn mạnh bản chất được kiến tạo của chủ nghĩa dân tộc, Anderson thách thức các cách hiểu mang tính bản chất luận và vị chủng về quốc gia tính. Lý thuyết của ông đưa ra một viễn tượng linh hoạt và năng động hơn về cách các quốc gia được hình thành và duy trì thông qua những biểu tượng và kinh nghiệm chung.

Hạn chế

1. Quá nhấn mạnh truyền thông Lý thuyết của Anderson đặt quá nhiều trọng tâm vào vai trò của truyền thông. Một số nhà phê bình cho rằng ông đã xem nhẹ các yếu tố khác, chẳng hạn như kinh tế hoặc quyền lực quân sự, vốn cũng góp phần vào việc xây dựng quốc gia.

2. Xem nhẹ giai cấp và các động lực quyền lực Chủ nghĩa dân tộc thường có thể phục vụ lợi ích của giới tinh hoa, và cộng đồng tưởng tượng có thể không được mọi thành viên tưởng tượng theo cùng một cách, đặc biệt là những người bị gạt ra bên lề trong lòng quốc gia.

3. Giới hạn trong việc giải thích chủ nghĩa dân tộc ngoài phương Tây Kinh nghiệm của chủ nghĩa thực dân và vai trò của các phong trào chính trị bản địa cho thấy lý thuyết này chưa giải thích đầy đủ sự phát triển của chủ nghĩa dân tộc trong các bối cảnh ngoài phương Tây.

Kết luận

Lý thuyết các cộng đồng tưởng tượng của Benedict Anderson vẫn là một đóng góp then chốt cho việc nghiên cứu chủ nghĩa dân tộc. Khi tập trung vào vai trò của các biểu tượng chung, truyền thông và khái niệm thời gian, Anderson đã tái định nghĩa cách chúng ta hiểu về sự hình thành và sự bền vững của căn tính dân tộc.

Bất chấp những phê bình, lý thuyết của ông vẫn cung cấp các trực giác có giá trị vượt ra ngoài phạm vi chủ nghĩa dân tộc. Nó đem lại những công cụ để khảo sát bất kỳ nhóm xã hội nào được liên kết với nhau nhờ trí tưởng tượng chung, dù đó là nhóm trực tuyến, chính trị hay văn hóa.

TRUYỀN THÔNG VĂN HÓA

Một số lý thuyết và chủ đề liên quan đến truyền thông văn hóa gồm có:

1. Lý thuyết hiệu ứng bảng chữ cái.

2. Lý thuyết thích nghi truyền thông.

3. Truyền thông xuyên văn hóa.

4. Lý thuyết vun trồng.

5. Lý thuyết căn tính văn hóa.

6. Chủ nghĩa duy vật văn hóa.

7. Lý thuyết thương lượng thể diện.

8. Các chiều kích khác biệt văn hóa của Hofstede.

9. Các cộng đồng tưởng tượng theo Benedict Anderson.

10. Lý thuyết khoảng cách tri thức.

11. Lý thuyết lệ thuộc truyền thông.

12. Lý thuyết phương tiện.

13. Lý thuyết hiện đại hóa.

14. Chủ nghĩa hiện đại.

15. Lý thuyết nhóm câm lặng.

16. Chủ nghĩa hậu hiện đại.

17. Lý thuyết phân tầng xã hội cùng các ví dụ.

18. Lý thuyết văn hóa xã hội.

19. Lý thuyết vòng xoáy im lặng.

20. Tìm hiểu quyền bá chủ văn hóa qua các ví dụ.

Chủ nghĩa Victoria.