Từ Plato đến AI, Đức Thánh Cha Lêô XIV mời gọi chúng ta phân định trước công nghệ
TỪ PLATO ĐẾN AI, ĐỨC THÁNH CHA LÊÔ XIV MỜI GỌI CHÚNG TA PHÂN ĐỊNH TRƯỚC CÔNG NGHỆ.
Tác giả: Javier Cercas.
Chuyển ngữ: Tu sĩ Lm. Phêrô Nguyễn Văn Dũng, OFM
Sứ điệp của Đức Thánh Cha Lêô XIV nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 60, mang tựa đề “Bảo tồn tiếng nói và khuôn mặt con người”, là một văn bản rất đáng lưu tâm. Văn bản này không chỉ dành cho người Công giáo, mà còn có giá trị đối với những ai không thuộc Công giáo, dù có đức tin hay không.
Sở dĩ như thế là vì sứ điệp mở ra nhiều hệ quả liên quan đến đời sống chung của xã hội, từ chính trị và kinh tế đến luân lý, văn hóa và tôn giáo. Có nhiều điều đáng bàn mà ở đây tôi không thể trình bày đầy đủ. Vì thế, tôi chỉ xin nêu vài điểm chính.
Tôi không phải là chuyên gia về trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên, tôi vẫn ngạc nhiên khi nghe những dự báo mang màu sắc tận thế, còn gọi là apocalyptic forecasts. Những dự báo này đã lặp đi lặp lại trong lịch sử mỗi khi xuất hiện một cuộc cách mạng công nghệ lớn. Không còn nghi ngờ gì nữa, trí tuệ nhân tạo (AI) cũng thường được đặt vào cùng quỹ đạo ấy.
Trong tác phẩm Phaedrus của Plato [1], vua Thamus than phiền về sự ra đời của chữ viết. Theo ông, đó là một phát minh hết sức nguy hiểm, vì sẽ “gieo sự quên lãng vào linh hồn” con người và khiến họ “ngừng rèn luyện ký ức”, do nhân loại sẽ dựa vào những gì “được viết ra”. Hơn nữa, nhân vật trong tác phẩm Phaedrus còn cho rằng chữ viết sẽ làm suy yếu mối tương quan giữa thầy và trò, trong khi chính mối tương quan ấy là nền tảng của việc học tập. Ông kết luận rằng chữ viết sẽ không đem lại sự khôn ngoan, nhưng chỉ đem lại “ảo tưởng về sự khôn ngoan”. Và ảo tưởng ấy, theo ông, sẽ dẫn đến sự cáo chung của nền văn hóa đích thực.
Nhiều thế kỷ sau Plato, những lo ngại tương tự lại trỗi dậy khi Gutenberg [2] phát triển kỹ thuật in ấn. Có người cho rằng nhờ phát minh này, văn hóa sẽ vượt khỏi những giới hạn trước đây, không còn bị “giữ riêng” trong các thư viện, mà sẽ đến với số đông công chúng. Thế nhưng chính điều đó lại làm dấy lên nỗi lo rằng tri thức sẽ bị “mất giá”, trở nên tầm thường để phù hợp với đại chúng. Khi ấy, nền văn hóa đòi hỏi nhiều hơn, tức là nền văn hóa mới và đích thực, sẽ bị hạ thấp rồi dần dần biến mất.
Trong thời gian không xa, chúng ta cũng từng nghe những nhận định tương tự về truyền hình, Internet và mạng xã hội. Tuy nhiên, thực tế cho thấy chữ viết không làm văn hóa đích thực chấm dứt. Trái lại, chữ viết làm nảy sinh một kiểu văn hóa khác.
Tương tự, kỹ thuật in không đặt dấu chấm hết cho văn hóa tinh hoa. Có thể thấy điều đó qua việc Shakespeare hay Cervantes vẫn có vị trí tương xứng khi đặt bên cạnh Homer và Virgil [3].
Tôi không hề nói AI không hàm chứa rủi ro, hoặc rằng chúng ta không cần nghiêm túc quan tâm đến hướng phát triển của nó. Điều tôi muốn nhấn mạnh là, cũng như chữ viết, kỹ thuật in hay Internet, AI cần được định hướng về điều thiện, thay vì bị lạm dụng cho điều ác.
Cách chúng ta sử dụng AI tùy thuộc vào chính chúng ta, đồng thời còn tùy thuộc vào mức độ giám sát của cộng đồng và các cơ quan công quyền. Chữ viết và kỹ thuật in, cũng như AI, có thể được dùng để phục vụ thiện ích, chẳng hạn việc xuất bản tác phẩm Don Quixote [3]. Tuy nhiên, chúng cũng có thể bị khai thác cho mục đích xấu, chẳng hạn việc xuất bản tác phẩm Mein Kampf [4].
Vấn đề không nằm ở công nghệ tự thân, mà nằm ở cách con người sử dụng công nghệ. Nói như vậy không có nghĩa là công nghệ “trung tính” theo nghĩa vô can. Trái lại, vì công nghệ do con người thiết kế và vận hành, nên con người phải chịu trách nhiệm về điều thiện hay điều ác phát sinh từ việc sử dụng nó, dù đó là chữ viết, kỹ thuật in hay AI.
Nếu tôi hiểu đúng, đó là cách Đức Thánh Cha Lêô XIV nhìn về AI. Ngài không phát biểu theo giọng điệu khải huyền, như thể công nghệ mới này sớm muộn gì cũng là nguồn cơn của mọi tai ương, hoặc của phần lớn tai ương, rồi sẽ phá nát nền văn minh, hay ít nhất là nền văn hóa của chúng ta.
Nhưng ngài cũng không cổ vũ một thứ lạc quan kiểu giản đơn, như thể chỉ cần đón nhận là đủ để công nghệ tự động làm đời sống con người tốt lên. Đức Thánh Cha Lêô XIV viết rằng “Đón nhận các cơ hội mà công nghệ số và trí tuệ nhân tạo mang lại với lòng can đảm, quyết tâm và phân định không có nghĩa là làm ngơ trước những vấn đề then chốt, những phức tạp và các rủi ro”.
Đức Thánh Cha ý thức rất rõ điều ấy và cảnh báo về “một sự lệ thuộc ngây thơ và không hề chất vấn” vào trí tuệ nhân tạo, như thể đó là một ‘người bạn’ biết hết mọi sự, một nguồn của mọi tri thức, một kho ký ức của nhân loại, và một ‘quân sư” cho mọi lời khuyên”.
Tóm lại, theo Đức Thánh Cha Lêô XIV, AI không phải là liều thuốc vạn năng, nhưng cũng không phải là một dụng cụ của ma quỷ. Nó sẽ trở thành điều tốt hay điều xấu tùy theo cách chúng ta sử dụng. Vì thế, sự phát triển của AI trước hết là một thách đố. Đó là làm sao để công nghệ này góp phần xây dựng một xã hội công bằng hơn, bình đẳng hơn và chan chứa niềm vui hơn.
Do đó, Đức Thánh Cha nhấn mạnh rằng “nhiệm vụ đặt ra trước mắt chúng ta không phải là ngăn chặn đổi mới kỹ thuật số, nhưng là định hướng nó và ý thức về tính hai mặt của nó”. Ngài lưu ý đến những lợi thế rõ ràng và những rủi ro tiềm ẩn mà người ta ít dễ nhận ra.
Để phát huy trọn vẹn điều thứ nhất và hạn chế điều thứ hai, hầu biến AI thành đồng minh chứ không thành kẻ thù, Đức Thánh Cha Lêô XIV nêu lên một bộ ba giá trị, gồm trách nhiệm, hợp tác và giáo dục.
Trách nhiệm thuộc về những người sở hữu, phát triển và lập trình AI. Trách nhiệm ấy cũng thuộc về các chính trị gia, các cơ quan điều tiết và giới truyền thông. Đồng thời, trách nhiệm còn thuộc về các công dân, những người được mời gọi theo dõi và giám sát.
Cần có sự hợp tác giữa các lĩnh vực khác nhau, vì chính các lĩnh vực này đang định hình vận mệnh của AI, và không ai có thể làm một mình. Cũng cần có việc giáo dục những người sử dụng AI, tức là tất cả chúng ta.
Ba giá trị trên đây phác họa một chương trình đầy tham vọng. Theo tôi, đó cũng là một chương trình không thể thiếu.
Gần một năm kể từ ngày Đức Thánh Cha Phanxicô qua đời, nhiều người trong chúng ta, cả Công giáo lẫn ngoài Công giáo, vẫn không ngừng tự hỏi Đức Thánh Cha Lêô XIV sẽ là một vị mục tử như thế nào, nhất là khi đặt trong tương quan so sánh với Đức Giáo hoàng Phanxicô.
Có thể nhận thấy rằng ngài được gửi đến để làm lắng dịu những xôn xao mà vị tiền nhiệm đã khơi lên. Ngay từ những ngày đầu, ngài đã cho thấy sự tiếp nối Đức Giáo Hoàng Phanxicô về cốt lõi, nhưng khác biệt về cách thể hiện.
Dẫu vậy, văn kiện sứ điệp nhân ngày Thế giới truyền thông lần thứ 60 cho thấy rằng cũng như vị tiền nhiệm khả kính, Đức Thánh Cha Lêô XIV vẫn lên tiếng về những vấn đề cấp bách của thời đại với lòng can đảm, sự sáng suốt và tâm thế không thiên kiến. Đây cũng là một cách Giáo hội Công giáo có thể phục vụ thiện ích chung của nhân loại.
---
Chú thích của dịch giả:
[1] Phaedrus của Plato là một đối thoại triết học, trong đó có đoạn kể chuyện vua Thamus và việc “phát minh chữ viết”. Có thể xem thêm tại Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Phaedrus_(dialogue)
[2] Johannes Gutenberg (khoảng 1400–1468) gắn với việc phát triển kỹ thuật in bằng chữ rời ở châu Âu, thường được xem như khởi điểm của “cuộc cách mạng in ấn”. Có thể xem thêm tại Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Johannes_Gutenberg
[3] William Shakespeare (1564–1616). Miguel de Cervantes (1547–1616), tác giả của Don Quixote. Homer và Virgil là các thi hào cổ điển Hy Lạp và La Mã.
[4] Mein Kampf của Adolf Hitler gồm hai tập, lần lượt xuất bản năm 1925 và 1926. Đây là một tác phẩm tuyên truyền chính trị gắn với chủ nghĩa Quốc xã, thường được nêu như một ví dụ về việc xuất bản có thể phục vụ mục đích xấu.
Chưa có Đánh giá/Bình luận nào được đăng.
Hãy trở thành người đầu tiên đóng góp nội dung cho Bài viết này.
