WCD 9th 1975 Các phương tiện truyền thông đại chúng và sứ mạng hòa giải

SỨ ĐIỆP ĐỨC GIÁO HOÀNG PHAOLÔ VI

NHÂN NGÀY THẾ GIỚI TRUYỀN THÔNG XÃ HỘI LẦN THỨ IX, NĂM 1975

Chủ đề: Các phương tiện truyền thông đại chúng và sứ mạng hòa giải

Hỡi các nghĩa tử trong lòng Hội Thánh, và hết thảy những người thiện chí,

Năm Thánh mang đến cho chúng ta chủ đề của Sứ điệp nhân “Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội”: đó là “hòa giải”.

Đúng vậy, báo chí, phát thanh, truyền hình và điện ảnh được mời gọi phục vụ cho hòa giải giữa mọi người trên thế giới. Những phương tiện này phải trở nên khí cụ hiệp nhất, gắn bó các Kitô hữu với nhau trong một tình yêu bền vững và hữu hình, cùng nhau hướng về một mục tiêu duy nhất: kiên trì theo đuổi điều thiện và quay về với Thiên Chúa.

“Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội”, được cử hành mỗi năm, là một cơ hội rất quý giá và đặc biệt cho tất cả chúng ta. Ngày ấy cho chúng ta một khoảng lặng để cùng nhau cầu nguyện, cùng nhau suy nghĩ về một chủ đề, để lưu tâm đến một vấn đề liên quan mật thiết đến đời sống của mọi người chúng ta, đến một thực tại của thời đại hôm nay có thể ảnh hưởng sâu xa trên đời sống thiêng liêng của chúng ta.

Hôm nay, chúng ta cùng cầu nguyện và suy nghĩ về các phương tiện truyền thông đại chúng. Chúng ta tạ ơn Thiên Chúa vì những phương tiện kỳ diệu, như những cánh tay nối dài của công trình tạo dựng của Người, đã được phát triển cách đáng khâm phục trong thời đại chúng ta. Chúng ta nhận ra sức mạnh lớn lao cho điều thiện mà những phương tiện ấy có thể mang lại cho từng người và cho xã hội, nếu chúng được sử dụng cách có lương tâm và có trách nhiệm. Đồng thời, chúng ta cũng nhớ rằng, giống như bao điều tốt đẹp khác Thiên Chúa đã dựng nên, chúng cũng có thể bị lạm dụng; và vì thế, trong tinh thần hiệp nhất trước mặt Chúa, chúng ta cùng suy xét xem cần phải làm gì để không biến chúng thành những thực tại bị xúc phạm và bị dùng sai mục đích thánh thiện.

Không thể phủ nhận: các phương tiện truyền thông có khả năng nâng đỡ và khơi dậy mọi cố gắng nhắm đến việc giải phóng thật sự cho con người. Chúng có thể trợ giúp con người rất nhiều trong hành trình tìm cách thực hiện những ước mơ sâu xa nhất của mình. Tuy vậy, chúng ta cũng không thể làm ngơ trước một thực tế là, khi rơi vào tay những người muốn lợi dụng chúng cho những mục đích không xứng hợp, các phương tiện ấy có thể bị sử dụng chỉ để đáp ứng những nhu cầu hời hợt do trào lưu nhất thời hay sở thích thất thường tạo ra; hoặc tệ hơn nữa, để cổ vũ các thái độ kỳ thị trong xã hội, gây ra hoặc làm tăng thêm những chia rẽ giữa con người với nhau.

Trong Sứ điệp ngày 25 tháng 3 năm 1971, chúng tôi đã nhắc đến vai trò mà các phương tiện truyền thông đại chúng có thể đảm nhận để xây dựng sự hiệp nhất cho gia đình nhân loại. Năm nay, chúng tôi muốn tập trung vào một điều kiện rất quan trọng mà truyền thông xã hội phải có, để các phương tiện ấy có thể tạo ra một bầu khí thuận lợi cho hòa giải. Điều kiện đó là: tính khách quan, biết tôn trọng sự thật của các sự kiện, và trung thành với bậc thang giá trị chân thật và đáng tin cậy khi trình bày chúng. Trong viễn tượng này, chúng tôi muốn bày tỏ lòng trân trọng và biết ơn đối với tất cả những người làm truyền thông, là những người đang nghiêm túc, tận tụy và hăng say nỗ lực giúp cho sự thật được sáng tỏ và làm cho điều thiện được nổi bật như nó đáng phải như thế.

Đồng thời, chúng tôi cũng phải nói thật rằng có những hoàn cảnh và nguy cơ làm chúng tôi rất bận tâm.

Tính khách quan trong thông tin là điều hết sức quan trọng và không gì thay thế được, vì mỗi người chúng ta đều cần biết sự thật, để có thể lớn lên trọn vẹn trong nhân cách của mình theo chuẩn mực của sự thật ấy, và để chu toàn trách nhiệm đối với xã hội trên nền tảng những thông tin đáng tin cậy. Đó là quyền của chúng ta; và để quyền ấy được thực thi đúng đắn, các sự kiện phải được thuật lại cách trung thực. Lại càng tốt hơn, nếu việc trình bày thuần túy các dữ kiện được kèm theo những bình luận có hiểu biết; bởi vì, bằng cách đặt các dữ kiện vào trong toàn thể bối cảnh nơi chúng xuất hiện, và bằng cách cho thấy tương quan của chúng với các giá trị nhân bản, những bình luận ấy giúp cho việc hiểu đúng ý nghĩa của các dữ kiện trở nên dễ dàng hơn.

Tuy vậy, điều quá rõ ràng là những cách thức ngay thẳng và đáng trân trọng như thế, nếu được dùng với lòng chân thành để làm cho sự thật sáng tỏ và dễ hiểu hơn, thì không được lẫn lộn với những cách làm và kỹ thuật vốn, dưới danh nghĩa “khách quan”, “trung lập” hay “độc lập”, thực ra lại nhằm bóp méo sự kiện và, qua đó, điều khiển luôn cả người nghe, người xem, người đọc. Những thực hành như thế không thể được chấp nhận hay khen ngợi.

Có lẽ sẽ hữu ích nếu chúng ta nêu lên vài ví dụ cụ thể về những lệch lạc mà chúng tôi muốn nói, để mọi người biết tỉnh táo nhận ra chúng đúng như bản chất của chúng. Chẳng hạn, một ví dụ là việc khai thác quá mức những mặt suy đồi của con người. Một ví dụ khác là việc tác động trên dư luận để tạo nên một lòng tham không bao giờ biết đủ đối với hết lớp này đến lớp khác những sản phẩm tiêu dùng; một cơn khát đòi hỏi không bao giờ thỏa đối với những thứ mà thật ra người ta hoàn toàn có thể sống mà không cần. Người ta còn trình bày như đáng ước muốn những kiểu sống, những cách cư xử vô luân hoặc không hề giống với những gì người ta gặp thấy trong đời sống thực. Lại có khi người ta giấu bớt sự thật, bóp méo sự thật, hoặc chỉ chọn nói một phần sự thật khi tường thuật những biến cố quan trọng, trong những chương trình nhắm định hướng tư tưởng, làm tổn thương quyền được thông tin và thiếu tôn trọng tự do của con người. Cũng có kiểu làm cho người ta thấy toàn những khó khăn mới, gieo rắc thêm hoài nghi, khiến con người chao đảo ngay cả trong những vấn đề luân lý vốn đã rõ ràng, không còn gì để tranh cãi. Lại có trào lưu gọi là “nghệ thuật” những gì thực chất chỉ là buông thả; và song song với đó là xu hướng làm cho những kỷ luật cần thiết để con người có thể sống chung trong xã hội văn minh trở thành điều xấu xí, bằng cách trình bày chúng như những áp bức không thể chấp nhận. Cũng có thủ đoạn trình bày như là “công lý” những gì thực ra chỉ là bạo lực, trả thù hay trả đũa…

Tính khách quan trong việc chọn và trình bày các sự kiện, nếu thực sự muốn góp phần xây dựng hòa giải, thì đòi hỏi nơi chúng ta một ý thức trách nhiệm chín chắn, một sự đào tạo thích hợp và khả năng chuyên môn thật sự. Điều đó cũng giả thiết rằng cần phải đổi mới não trạng ở những nơi cần thiết, vì nó đòi hỏi chúng ta phải quay lưng một cách dứt khoát với những thói quen mà, thật đáng tiếc, đã quá thường được chấp nhận trước đây: từ phía các nguồn thông tin, từ giới làm truyền thông, và cả từ phía người đọc, người xem, người nghe – những người đã từng dễ dàng bằng lòng ở vị thế đồng lõa thụ động.

Một điều rất đáng ao ước là, ở mọi quốc gia, người ta cho phép việc tiếp cận thông tin đến từ nhiều nguồn khác nhau như một điều bình thường. Thay vì bắt người dân chỉ được nghe một bản tin chính thức và một cách giải thích duy nhất, cần mở ra một bầu khí đối thoại cởi mở. Nhờ đó, người dân có thể so sánh các bản tin khác nhau và tự mình đưa ra những nhận định chín chắn; đồng thời, những tâm trí cao đẹp trong xã hội cũng có thể tự do trao đổi với nhau những ý tưởng giá trị. Nếu không có khả năng này, người ta sẽ rơi vào một thứ “bạo quyền”, một dạng “nô lệ văn hóa” do một quyền lực vô diện, hầu như ẩn danh, áp đặt. Trớ trêu là các thông điệp ấy vẫn có thể được nhiều người tin, vì tuy thực tế chúng đi ngược lại những xác tín tôn giáo, luân lý và công dân của dân chúng, nhưng lại núp dưới danh nghĩa là đang cổ vũ cho những thiện ích cá nhân và xã hội.

Chúng tôi ước mong rằng việc nêu lên những thao thức của mình về các vấn đề này có thể góp phần tích cực, giúp cho truyền thông xã hội thực hiện được những điều tốt đẹp mà, thật sự, nó có đầy đủ khả năng làm được; và như thế, truyền thông sẽ sống trọn vai trò của mình trong việc xây dựng hòa giải giữa con người với nhau và trong Đức Kitô. Chúng tôi cũng tha thiết mời gọi hết thảy những người con của Giáo Hội cộng tác, bằng mọi cách có thể, để làm cho viễn cảnh tốt đẹp ấy sớm trở thành hiện thực.

Thật lòng mà nói, điều chúng tôi hy vọng nhiều nhất là chính những người làm truyền thông sẽ cảm thấy mình được Chúa mời gọi bảo vệ và làm phong phú hơn quyền tự do diễn đạt, là quyền chính đáng của họ; và chúng tôi muốn nói đến sự tự do được xây dựng trên sự thật, trên tình yêu thương anh em và trên tình yêu Thiên Chúa.

Chúng tôi chắc chắn hiểu những khó khăn mà họ đang gặp, cũng như sự can đảm mà họ phải có, nhất là khi phải “chiều theo” thị hiếu của người đọc, người nghe, người xem, là những người nhiều khi dường như không mấy bận tâm đến việc tìm kiếm sự thật và tình yêu. Tuy vậy, họ vẫn phải nghiêm túc suy nghĩ về trách nhiệm của mình, vì họ có một sức ảnh hưởng rất lớn trên dòng thông tin, và vì thế, trên cách suy nghĩ của người tiếp nhận cũng như trên thái độ của họ đối với cuộc sống.

Chúng tôi lại càng tha thiết hơn nữa khi kêu gọi những người đang nắm quyền lực chính trị, xã hội hay kinh tế trên các tác nhân truyền thông xã hội, xin họ nâng đỡ và tạo điều kiện cho một nền tự do thông tin và diễn đạt lành mạnh được lớn lên. Bất cứ khi nào sự thật bị bóp nghẹt bởi những áp lực kinh tế bất công, bởi bạo lực của những kẻ muốn phá vỡ đời sống cộng đồng, hay bởi sự cưỡng ép nằm ngay trong cơ chế của hệ thống, thì chính con người bị tổn thương và bị xúc phạm; những ước vọng chính đáng của họ không còn chỗ để cất lời, huống chi là được lắng nghe và thực hiện.

Mặt khác, quyền tự do mà người ta thường đòi cho các phương tiện truyền thông đại chúng không hề, và không bao giờ có thể, cho phép chúng được miễn trừ khỏi bổn phận trung thành với các nguyên tắc luân lý, cũng như khỏi việc tuân giữ các luật dân sự bảo vệ những nguyên tắc ấy. Trên thực tế, thứ tự do đó luôn được giới hạn bởi sự thật là người khác cũng có những quyền lợi không được phép xâm phạm, và rằng đời sống trong xã hội đòi hỏi phải tôn trọng những quy định nhất định. Vì thế, các phương tiện truyền thông đại chúng buộc phải tôn trọng danh dự của những người ngay chính, gìn giữ sự đoan trang trong đời sống công cộng; nói tắt, là trung thành với trách nhiệm của mình như những người phục vụ cho công ích.

Thực ra, điều này hẳn ai cũng thấy: cách đưa tin phô trương những cảnh suy đồi của con người, hoặc cố tình khơi dậy các xu hướng vô luân nơi con người, là làm mất phẩm giá của chính các phương tiện truyền thông, đồng thời làm cho lương tâm luân lý của cả cộng đoàn trở nên chai lì và làm hư hoại giới trẻ. Những lạm dụng như vậy không thể núp sau lý lẽ “con người có quyền được thông tin”, cũng không thể dùng lý lẽ đó để bênh vực hay biện minh cho những luật pháp dễ dãi (permissive legislation), cổ vũ buông thả.

Trong lãnh vực này cũng như trong những lãnh vực khác, Giáo Hội không hề đòi đặc quyền, lại càng không muốn nắm độc quyền. Giáo Hội chỉ muốn nhắc lại quyền và bổn phận của mọi người là vâng phục luật Chúa, và quyền của các tín hữu là được tiếp cận và sử dụng các phương tiện truyền thông, luôn luôn trong sự tôn trọng những quyền lợi chính đáng của người khác. Há chẳng phải mọi người, mọi nhóm đều mong mình được các phương tiện truyền thông trình bày một cách công bằng, với một hình ảnh thực sự phản ánh đúng con người thật của mình, không bóp méo, không tâng bốc sao? Cũng thế, Giáo Hội có quyền được dư luận công chúng nhận biết đúng như Giáo Hội là, và được trình bày đúng thực về giáo huấn, về những ước vọng và về đời sống của mình.

Khi nêu lên những điều này, chúng tôi muốn gợi cho thấy một vài cách thế có thể giúp cho con đường hòa giải trở nên dễ đi hơn. Thật vậy, con người không thể thực sự hòa giải với nhau nếu không có một bầu khí tôn trọng, biết lắng nghe nhau, cùng nhau đi tìm sự thật và sẵn sàng cộng tác. Chúng tôi tin rằng lời kêu gọi này sẽ được vang vọng trong lòng mọi người thiện chí, những người đã quá mệt mỏi chán chường trước một kiểu áp đặt liên lỉ: một đàng dần dần nô lệ hóa trí óc và con tim, và đàng khác chỉ làm cho những căng thẳng vốn đã gay gắt lại càng thêm trầm trọng.

Chúng tôi dành một lời đặc biệt cho các Anh Em và các nghĩa tử trong đức tin. Với mọi người, chúng tôi nói rằng hãy đem hết sức lực mà làm việc cho hòa giải trong lòng Giáo Hội, như Tông huấn mà chúng tôi đã ban bố ngày mùng tám tháng Mười Hai năm vừa qua đã khẩn thiết mời gọi. Hãy làm tất cả những gì trong khả năng anh em, để bảo đảm rằng các phương tiện truyền thông xã hội, thay vì làm cho những đối kháng giữa các Kitô hữu trở nên cứng nhắc hơn, thay vì đào sâu những phân cực, đứng về phía các nhóm hưởng thụ hay cổ võ chia rẽ, thì trái lại, sẽ phục vụ cho sự hiểu biết lẫn nhau, cho lòng tôn trọng, cho việc đón nhận nhau trong yêu thương và tha thứ, cho công cuộc xây dựng một Nhiệm Thể duy nhất của Đức Kitô trong chân lý và đức ái. Không có những điều đó, thì không có Kitô giáo đích thực.

Đó chính là cuộc canh tân mà trong Năm Thánh này chúng tôi khẩn khoản nài xin cùng Thiên Chúa cho những ai cổ võ và cho những ai thụ hưởng các phương tiện truyền thông xã hội; để nhờ những nỗ lực quảng đại của họ, sự hòa giải đích thực có thể lớn lên giữa các nhóm trong xã hội, giữa các dân tộc, giữa tất cả những ai tin vào Thiên Chúa, và cách riêng giữa các môn đệ Đức Kitô. Xin Thiên Chúa của bình an tuôn đổ phúc lành của Người trên tất cả những ai đang làm việc cho những mục tiêu ấy!

Tại Vatican, ngày 19 tháng Tư năm 1975

Giáo hoàng PHAOLÔ VI.

Nguồn: 9th World Communications Day, 1975

Chuyển ngữ: Tu sĩ Lm. Phêrô Nguyễn Văn Dũng, OFM

(ĐỌC TỔNG HỢP CÁC VĂN KIỆN TẠI ĐÂY)