Lý thuyết Hiệu ứng Giới hạn
LÝ THUYẾT TÁC ĐỘNG GIỚI HẠN trong Truyền thông Đại chúng, Tâm lý học, Khoa học Hành vi và Khoa học Xã hội
Lý thuyết Tác động Giới hạn (Limited Effects Theory) do nhà xã hội học người Áo gốc Mỹ Paul Lazarsfeld đề xuất. Lý thuyết này cho rằng, ngay cả khi truyền thông tạo ra một tác động nào đó trên tư tưởng và quan điểm của cá nhân, thì tác động ấy, nhiều nhất, cũng chỉ ở mức tối thiểu hoặc bị giới hạn.
Lịch sử: Ảnh hưởng đồng nhất và Tác động giới hạn
Khi truy nguyên lịch sử nghiên cứu về tác động của truyền thông, McQuail đã chỉ ra bốn giai đoạn lý thuyết khác nhau. Trong giai đoạn thứ nhất, kết thúc vào khoảng thập niên 1930, các nhà nghiên cứu truyền thông cho rằng truyền thông là một sức mạnh có khả năng quan sát và ảnh hưởng trên mọi sự, tác động trực tiếp đến tư tưởng, quan điểm và thái độ của con người. Quyền lực ấy được xem là mang tính quyết định và tức thời. Quan niệm này được diễn tả rõ nhất qua “Lý thuyết Viên đạn thần kỳ” hoặc “Mô hình Kim tiêm dưới da” (Magic Bullet Theory / Hypodermic Needle Model).
Theo quan niệm này, người tiếp nhận truyền thông trung bình được hình dung như một thành viên rời rạc khỏi đời sống xã hội, dễ bị tác động bởi một thực thể toàn năng và hiện diện khắp nơi. Các thông điệp hoặc mệnh lệnh của thực thể ấy được mọi người tiếp nhận theo cùng một cách thức.
Tuy nhiên, trong thập niên 1950 và 1960, nhiều nghiên cứu sử dụng các phương pháp khác nhau đã không tìm được bằng chứng đủ mạnh để củng cố quan niệm rằng truyền thông tạo ra một “tác động áp đảo” trên người tiếp nhận. Vì thế, các nhà nghiên cứu bắt đầu tìm kiếm những cách giải thích khác về tương quan nhân quả giữa truyền thông và các tác động của nó.
Giai đoạn lý thuyết thứ hai trực tiếp thách thức quan niệm xem truyền thông như một quyền lực toàn năng. Các nhà nghiên cứu trong giai đoạn này phản biện rằng truyền thông không thể được xem như một “người thổi sáo dẫn dụ” (pied piper), nhưng đúng hơn là một yếu tố củng cố hoặc xác nhận những ý tưởng, thái độ và quan điểm đã có từ trước. Khác với niềm tin phổ biến trước đó, lý thuyết Tác động Giới hạn nhìn nhận tích cực hơn khả năng của con người trong việc kiểm soát những gì họ nhìn thấy, học biết hoặc hình thành ý kiến khi tiếp nhận truyền thông. Lý thuyết này cũng cho rằng ảnh hưởng của truyền thông không diễn ra cách trực tiếp, nhưng vận hành qua một mạng lưới liên kết gồm nhiều yếu tố trung gian.
Sự khác biệt chính giữa hai giai đoạn đầu nằm ở trọng tâm của câu hỏi nghiên cứu. Trong khi thời kỳ của “Viên đạn thần kỳ” đặt câu hỏi: truyền thông tác động đến cá nhân như thế nào, thì giai đoạn thứ hai lại tập trung nhiều hơn vào một câu hỏi khác: “Con người sử dụng truyền thông như thế nào?” Vì thế, truyền thông được phân tích vừa như một biến phụ thuộc, vừa như một biến độc lập. Truyền thông không còn được nhìn như một kích thích đơn lẻ gây ra tác động. Thay vào đó, trọng tâm được đặt trên vai trò của truyền thông trong bối cảnh tự nhiên, giữa nhiều biến số khác nhau.
Hình ảnh về người tiếp nhận truyền thông trung bình cũng thay đổi. Người ấy được xem là một người tiếp nhận chủ động, có nhiều mối liên kết xã hội, chứ không còn là một thành viên rời rạc khỏi xã hội. Người ấy có khả năng tự quyết, biết chọn điều mình tiếp nhận và loại bỏ hoặc khước từ điều mình không muốn tiếp nhận. Thông thường, điều cá nhân lựa chọn phù hợp với các niềm tin và hệ giá trị vốn có của họ. Đây chính là điều, xét về cơ bản, được gọi là tri giác chọn lọc (selective perception).
Joseph Klapper, khi duyệt xét hàng trăm nghiên cứu về truyền thông trong tác phẩm The Effects of Mass Communication xuất bản năm 1960, cũng đi đến kết luận tương tự. Ông chỉ ra rằng truyền thông không còn có thể được nhìn như một tác nhân tạo ra thay đổi, nhưng đúng hơn nên được hiểu như một yếu tố củng cố hoặc duy trì các tư tưởng và ý tưởng đã có. Do đó, quyền kiểm soát nằm trong tay công chúng, chứ không thuộc về truyền thông.
Khởi điểm của lý thuyết: Cuộc bầu cử Tổng thống Hoa Kỳ năm 1940
Nghiên cứu có hệ thống và mang tính thực nghiệm của Paul Lazarsfeld về các cử tri Hoa Kỳ đã giúp ông phân loại họ thành ba nhóm: những người thay đổi quan điểm (converts), những người dao động (wavers) và những người đã định hình lập trường (crystallizers). Các phát hiện của ông cho thấy ảnh hưởng liên cá nhân mạnh hơn nhiều so với ảnh hưởng của truyền thông đại chúng. Nhận thức này đã giúp ông hình thành và sau đó phát triển “Lý thuyết Tác động Giới hạn.”
Các tác nhân chính trong lý thuyết này gồm:
Truyền thông
Người gác cổng thông tin (gatekeepers)
Nhà lãnh đạo dư luận (opinion leaders)
Người theo dư luận (opinion followers)
Dòng chảy thông tin di chuyển theo trật tự trên. Khi đến với người theo dư luận, thông tin đã trải qua quá trình lọc lựa và tái diễn giải ở mức độ rất lớn.
Lazarsfeld cho rằng tầng lớp tinh hoa, có học vấn cao, là những người gác cổng thông tin chính và cũng là nhóm tiếp nhận truyền thông chủ yếu. Những thiên kiến của họ ảnh hưởng đến cách thức và nội dung thông tin được tái phân phối cho những người tiếp nhận truyền thông ở các tầng mức thấp hơn. Đặc biệt, các nhà lãnh đạo dư luận làm giảm nhẹ hoặc điều tiết tác động của truyền thông qua việc thảo luận và diễn giải các thông điệp truyền thông đại chúng với những người ngang hàng với họ.
Khi đạt đến tuổi trưởng thành, con người đã có những nhận thức và quan điểm riêng, tương đối độc lập với truyền thông. Vì thế, bạn bè đồng trang lứa và các thiết chế xã hội nói chung có ảnh hưởng lớn hơn đối với họ. Đặc biệt, ảnh hưởng của các nhà lãnh đạo dư luận vượt xa ảnh hưởng của truyền thông.
Những nghiên cứu khác về tác động của truyền thông cũng cung cấp thêm bằng chứng ủng hộ mô hình tác động giới hạn này. Chẳng hạn, trong một nghiên cứu của Carl Hovland, ông nhận thấy rằng các binh sĩ xem những bộ phim động viên hoặc huấn luyện trong một loạt thí nghiệm có kiểm soát không bị tác động bởi những gì họ đã xem. Đúng hơn, ở bình diện cá nhân, có nhiều yếu tố độc lập khác nhau, tức các biến trung gian hoặc biến can thiệp (mediating/intervening variables), ảnh hưởng đến thái độ hoặc mức độ động lực của họ.
Phê bình đối với lý thuyết
Sau khi lý thuyết này được giới thiệu, các nhà nghiên cứu nhận thấy rằng những nghiên cứu tiếp theo không thể chứng minh cách rõ ràng và dứt khoát rằng mọi tác động của truyền thông đều bị giới hạn. Trái lại, mức độ ảnh hưởng của truyền thông có thể dao động từ trung bình đến cao, và thay đổi tùy theo những điều kiện khác nhau. Đặc biệt, khi xét đến việc định khung quan điểm, các lý thuyết về sau vẫn nhìn nhận rằng truyền thông có một mức độ ảnh hưởng nhất định.
Thêm vào đó, mức độ thâm nhập của truyền thông vào xã hội ngày nay cao hơn rất nhiều so với giai đoạn từ thập niên 1940 đến thập niên 1970. Truyền thông trở nên phổ biến và lan tỏa sâu rộng hơn, trong khi các tác nhân xã hội hóa khác, tức các biến trung gian hoặc biến can thiệp, như tôn giáo, giáo dục và gia đình, đang suy yếu.
Nhiều nhà lý thuyết đã đưa ra những cách giải thích khác về tác động của truyền thông đại chúng. Một trong số đó là Lý thuyết Kỳ vọng Giác quan (Sense Expectation Theory) của Marshall McLuhan. Lý thuyết này cho rằng các tác động của truyền thông được hình thành bởi văn hóa và tùy thuộc vào từng loại phương tiện. Cách một người sử dụng và tương tác với một phương tiện có thể quyết định mức độ tác động của phương tiện ấy. Vì thế, các nhà lý thuyết cho rằng, khác với điều Lazarsfeld đề xuất, truyền thông không chỉ đóng vai trò củng cố, nhưng còn đảm nhận nhiều vai trò khác.
Ngày nay, việc nghiên cứu và kiểm chứng các tác động của truyền thông không chỉ dựa vào một trường phái tư tưởng duy nhất, nhưng thường là sự kết hợp của hai hoặc nhiều lý thuyết.
TRUYỀN THÔNG ĐẠI CHÚNG
Các lý thuyết và chủ đề liên quan trong truyền thông đại chúng bao gồm:
Lý thuyết thiết lập nghị trình
Mô hình truyền thông của Aristotle
Lý thuyết độc đoán
Lý thuyết thanh lọc cảm xúc trong truyền thông đại chúng
Mô hình truyền thông De Fleur
Truyền thông phát triển
Phân tích diễn ngôn: Quyền lực của ngôn ngữ truyền thông
Giáo dục giải trí
Đóng khung
Chức năng của truyền thông đại chúng
Lý thuyết gác cổng thông tin
Mô hình tổng quát của Gerbner
Các cộng đồng tưởng tượng của Benedict Anderson
Báo chí: Định nghĩa, các loại hình và ví dụ
Lý thuyết khoảng cách tri thức
Mô hình Lasswell
Lý thuyết tự do báo chí
Lý thuyết hiệu ứng giới hạn
Lý thuyết viên đạn thần kỳ hoặc kim tiêm dưới da trong truyền thông
Truyền thông đại chúng: Phương tiện truyền thông đại chúng truyền thống và hiện đại
Lý thuyết ý nghĩa của sự trình hiện truyền thông
Dân chủ truyền thông
Lý thuyết phụ thuộc truyền thông
Lý thuyết bất mãn truyền thông
Lý thuyết độ phong phú truyền thông
Lý thuyết phương tiện
Lý thuyết quản lý tâm trạng
Lý thuyết dòng chảy truyền thông nhiều bước
Lý thuyết chuẩn mực: Bốn lý thuyết về báo chí
Lý thuyết trò chơi
Khơi gợi
Lý thuyết tiếp nhận
Mô hình truyền thông Riley & Riley
Lý thuyết trách nhiệm xã hội
Lý thuyết truyền thông Xô viết
Thuyết quyết định luận công nghệ
Lý thuyết vòng xoáy im lặng
Lý thuyết dòng chảy hai bước
Các loại lý thuyết truyền thông: Giải thích ngắn gọn
Các loại hình truyền thông đại chúng: Đặc điểm và ví dụ
Tìm hiểu truyền thông đại chúng và báo chí
Lý thuyết sử dụng và thỏa mãn
Mô hình truyền thông Westley và MacLean
Hội tụ truyền thông là gì: Các loại hình và ví dụ
Quản trị truyền thông là gì: Các loại hình và ví dụ
Chưa có Đánh giá/Bình luận nào được đăng.
Hãy trở thành người đầu tiên đóng góp nội dung cho Bài viết này.
