Phân tích diễn ngôn: Sức mạnh của ngôn ngữ truyền thông

PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN: SỨC MẠNH CỦA NGÔN NGỮ TRUYỀN THÔNG

Phân tích diễn ngôn (Discourse Analysis, DA) là một phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ mang tính phê phán. Phương pháp này không chỉ xem xét ngôn ngữ ở cấp độ từ ngữ hay câu, mà còn nghiên cứu ngôn ngữ như một thực hành xã hội kiến tạo ý nghĩa, bản sắc và các cơ cấu quyền lực.

Khác với những cách tiếp cận truyền thống chú trọng ngữ pháp, phân tích diễn ngôn tìm hiểu cách ngôn ngữ trong văn bản, lời nói và các phương tiện truyền thông góp phần tạo nên những thực tại xã hội.

Trong bối cảnh truyền thông, phân tích diễn ngôn xem xét cách từ ngữ, hình ảnh và các câu chuyện đóng khung thực tại, tác động đến dư luận, đồng thời duy trì hoặc thách thức các trật tự thứ bậc quyền lực.

Chẳng hạn, khi đưa tin về một cuộc biểu tình, truyền thông có thể mô tả đó là một “cuộc bạo loạn” hoặc một “phong trào đấu tranh cho công lý”.

Việc lựa chọn từ ngữ làm thay đổi mạnh mẽ cách nhìn nhận của công chúng. Điều này minh họa một luận điểm cốt lõi của phân tích diễn ngôn: truyền thông không chỉ phản ánh xã hội như một tấm gương trung lập, mà còn chủ động định hình niềm tin, giá trị và hệ tư tưởng.

Khi nghiên cứu diễn ngôn, chúng ta đặt câu hỏi: Thế giới được tái hiện như thế nào qua ngôn ngữ truyền thông? Tiếng nói của ai được lan tỏa, và tiếng nói của ai bị làm cho im lặng? Những câu hỏi ấy khiến phân tích diễn ngôn trở nên đặc biệt quan trọng trong thời đại mà các câu chuyện trên truyền thông có ảnh hưởng sâu sắc đến chính trị, văn hóa và biến đổi xã hội.

Nguồn gốc và nền tảng lý thuyết

Phân tích diễn ngôn bắt nguồn từ ngôn ngữ học, triết học, xã hội học và nghiên cứu văn hóa. Nhà ngôn ngữ học cấu trúc Ferdinand de Saussure đã đặt nền móng khi cho rằng ngôn ngữ là một hệ thống ký hiệu, trong đó mỗi ký hiệu gồm cái biểu đạt, tức một từ, và cái được biểu đạt, tức một khái niệm. Quan điểm này nhấn mạnh rằng ý nghĩa được kiến tạo, chứ không vốn có sẵn.

Triết gia Michel Foucault tiếp tục đào sâu cách hiểu về diễn ngôn bằng cách liên kết diễn ngôn với quyền lực/tri thức. Ông cho rằng diễn ngôn không chỉ là những cách nói, mà còn là những phương thức sản sinh tri thức, định hình điều gì được xem là đúng và quy định điều gì có thể hoặc không thể được nói ra.

Chẳng hạn, các diễn ngôn về “sự điên loạn” trong thế kỷ XVIII đã định hình cách người ta điều trị và nhìn nhận bệnh tâm thần.

Lý thuyết phê phán của Trường phái Frankfurt đóng góp vào lĩnh vực này bằng việc phê phán cách diễn ngôn truyền thông thường phản ánh và duy trì các hệ tư tưởng tư bản chủ nghĩa và tiêu dùng chủ nghĩa.

Tương tự, nhà lý luận văn hóa Stuart Hall đề xuất mô hình mã hóa/giải mã. Ông nhấn mạnh rằng, dù truyền thông mã hóa những ý nghĩa thống trị vào thông điệp, công chúng vẫn có thể giải mã theo những cách khác nhau: chấp nhận, phản kháng hoặc thương lượng với những ý nghĩa ấy.

Các nền tảng này cho thấy diễn ngôn giữ vai trò trung tâm trong cách các xã hội kiến tạo thực tại, thương lượng các tương quan quyền lực và duy trì những hệ tư tưởng.

Phân tích diễn ngôn trong nghiên cứu truyền thông

Truyền thông không bao giờ trung lập, mà chủ động tham gia kiến tạo ý nghĩa. Các cơ quan báo chí, phim ảnh, quảng cáo và mạng xã hội không chỉ mô tả sự kiện, mà còn đóng khung sự kiện thông qua việc lựa chọn câu chuyện, từ ngữ và hình ảnh. Phân tích diễn ngôn trong nghiên cứu truyền thông giúp chúng ta khám phá những ý nghĩa ẩn giấu này.

Chẳng hạn, hãy xem xét việc đưa tin về di cư trên toàn cầu. Một số tiêu đề mô tả người tị nạn đang “tràn qua biên giới”, một ẩn dụ gợi sự xâm lấn và đe dọa. Trong khi đó, những tiêu đề khác cho rằng người tị nạn đang “tìm kiếm sự an toàn”, một cách kể nhấn mạnh tình trạng dễ bị tổn thương và khơi gợi sự đồng cảm. Cả hai đều phản ánh sự kiện, nhưng thể hiện những lập trường tư tưởng rất khác nhau.

Khi vận dụng phân tích diễn ngôn, sinh viên và các nhà nghiên cứu được khuyến khích đặt những câu hỏi sau:

- Tiếng nói của ai đang được lan tỏa?

- Tiếng nói của ai đang bị làm cho im lặng?

- Những giả định nào đang được mặc nhiên thừa nhận?

- Những hệ tư tưởng nào đang được củng cố hoặc thách thức?

Việc khảo sát với tinh thần phê phán này khiến phân tích diễn ngôn trở thành một công cụ thiết yếu để nâng cao năng lực hiểu biết truyền thông và thúc đẩy sự tham gia dân chủ.

Các khái niệm cốt lõi trong diễn ngôn truyền thông

Một số khái niệm chủ yếu tạo nên nền tảng của phân tích diễn ngôn trong truyền thông:

a) Văn bản và diễn ngôn

- Văn bản chỉ chính nội dung được thể hiện bằng chữ viết, lời nói hoặc hình ảnh.

- Diễn ngôn chỉ những ý nghĩa xã hội, hệ tư tưởng và cơ cấu quyền lực hàm chứa trong văn bản.

Chẳng hạn, một bài diễn văn chính trị, xét như một văn bản, có thể được phân tích như một phần của diễn ngôn rộng hơn về chủ nghĩa dân tộc hoặc chủ nghĩa dân túy.

b) Tái hiện Truyền thông kiến tạo cách công chúng nhìn nhận các nhóm xã hội, sự kiện và ý tưởng.

Chẳng hạn, trong quảng cáo, phụ nữ thường được tái hiện như những người chăm sóc hoặc những hình tượng bị tính dục hóa. Cách tái hiện này hạn chế sự đa dạng của các bản sắc nữ giới.

c) Đóng khung Đóng khung là việc làm nổi bật một số khía cạnh của thực tại trong khi bỏ qua những khía cạnh khác. Một cuộc biểu tình có thể được đóng khung như một “vấn đề về pháp luật và trật tự” hoặc một “cuộc đấu tranh cho công lý”, tùy thuộc vào hệ tư tưởng của cơ quan truyền thông.

d) Hệ tư tưởng Mọi văn bản truyền thông đều dựa trên những nền tảng tư tưởng nhất định.

Chẳng hạn, quảng cáo thường cổ vũ chủ nghĩa tiêu dùng bằng cách gợi ý rằng con người có thể đạt được hạnh phúc thông qua sản phẩm.

e) Bá quyền (Gramsci) Thông qua những cách tái hiện được lặp đi lặp lại, truyền thông bình thường hóa các thế giới quan thống trị, đến mức chúng có vẻ “tự nhiên” hoặc trở thành “lẽ thường”.

Chẳng hạn, các vai trò giới mang tính gia trưởng thường tiếp tục tồn tại trong phim ảnh và truyền hình thông qua những khuôn mẫu đã được bình thường hóa.

f) Tính liên văn bản Các văn bản truyền thông thường dẫn chiếu đến những văn bản văn hóa khác. Một meme dựa trên một cảnh phim Hollywood tạo ra sự hài hước bằng cách khai thác ký ức văn hóa chung của công chúng.

Nhìn chung, các khái niệm này cho thấy ngôn ngữ truyền thông mang đậm tính chính trị và tư tưởng.

Các cách tiếp cận phân tích diễn ngôn

Một số cách tiếp cận phương pháp luận được sử dụng trong phân tích diễn ngôn truyền thông:

a) Phân tích diễn ngôn phê phán (CDA) Phân tích diễn ngôn phê phán (Critical Discourse Analysis, CDA) được Norman Fairclough và Teun van Dijk phát triển.

Fairclough tập trung vào mối quan hệ giữa ngôn ngữ và biến đổi xã hội. Ông cho rằng diễn ngôn, tức giao tiếp bằng chữ viết hoặc lời nói, vừa được xã hội định hình, vừa tác động trở lại để định hình xã hội.

Mô hình phân tích diễn ngôn phê phán của ông xem xét ba cấp độ:

1. Phân tích văn bản: Những từ ngữ, đặc điểm ngữ pháp và cấu trúc nào được sử dụng?

2. Thực hành diễn ngôn: Văn bản được sản xuất, phân phối và tiếp nhận như thế nào?

3. Thực hành xã hội: Diễn ngôn liên hệ như thế nào với quyền lực, hệ tư tưởng và bất bình đẳng?

Ví dụ: Khi truyền thông đưa tin về người tị nạn, những cụm từ như “khủng hoảng di cư” hoặc “người nhập cư bất hợp pháp” kiến tạo hình ảnh họ như một vấn đề, qua đó định hình thái độ của công chúng và các chính sách.

Van Dijk nhấn mạnh các chiều kích nhận thức và xã hội của diễn ngôn. Ông nghiên cứu cách những nhóm thống trị, như giới tinh hoa chính trị và các tập đoàn truyền thông, sử dụng diễn ngôn để duy trì quyền lực.

Ông giới thiệu khái niệm “hình vuông ý thức hệ”:

- Nhấn mạnh những điều tích cực về “chúng ta”.

- Nhấn mạnh những điều tiêu cực về “họ”.

- Giảm nhẹ những điều tiêu cực về “chúng ta”.

- Giảm nhẹ những điều tích cực về “họ”.

Ví dụ: Trong truyền thông phương Tây, tin tức về chiến tranh thường làm nổi bật “chủ nghĩa anh hùng của binh sĩ chúng ta”, nhưng lại nhấn mạnh “sự tàn bạo của họ”. Cách đóng khung này duy trì các trật tự thứ bậc quyền lực.

Phân tích diễn ngôn phê phán xem xét cách diễn ngôn tái sản xuất hoặc chống lại các tương quan quyền lực.

Chẳng hạn, việc phân tích diễn ngôn phê phán đối với tin tức về khủng bố có thể cho thấy cách một số nhóm sắc tộc liên tục bị gắn với bạo lực, qua đó củng cố tâm lý bài Hồi giáo.

b) Phân tích hội thoại (CA) Phân tích hội thoại (Conversation Analysis, CA) tập trung vào các tương tác bằng lời nói, bao gồm khoảng ngừng, việc ngắt lời và sự luân phiên lượt lời. Trong các chương trình trò chuyện trên truyền hình, việc phân tích ai ngắt lời ai có thể làm rõ các tương quan về giới và quyền lực.

c) Phân tích tự sự Phân tích tự sự tìm hiểu cách các câu chuyện được cấu trúc. Phim ảnh và các bản tin thường dựa vào những cấu trúc nhị nguyên như “anh hùng đối lập với kẻ phản diện” hoặc “nạn nhân đối lập với người cứu giúp”. Những cấu trúc này định hình cách công chúng nhìn nhận sự kiện.

d) Phân tích diễn ngôn đa phương thức Cách tiếp cận này vượt ra ngoài từ ngữ để phân tích hình ảnh, âm thanh, cử chỉ và thiết kế. Chẳng hạn, quảng cáo trên Instagram sử dụng bộ lọc hình ảnh, biểu tượng cảm xúc và kiểu chữ để kiến tạo những ý nghĩa có sức thuyết phục.

Bằng cách kết hợp các cách tiếp cận này, những người phân tích diễn ngôn làm rõ cả những cách thức tường minh lẫn hàm ẩn mà truyền thông sử dụng để chuyển tải quyền lực và hệ tư tưởng.

Các nghiên cứu trường hợp về ngôn ngữ truyền thông

a) Truyền thông tin tức Việc lựa chọn từ ngữ trong tin tức có sức tác động rất lớn. Chẳng hạn, khi đưa tin về các cuộc biểu tình tại Hoa Kỳ, một số cơ quan truyền thông mô tả những người tham gia là “kẻ bạo loạn” hoặc “kẻ cướp bóc”, trong khi những cơ quan khác sử dụng các từ “người biểu tình” hoặc “nhà hoạt động”.

Khi từ “kẻ bạo loạn” được sử dụng, sự kiện được đóng khung như một hành vi bạo lực, trái pháp luật và nguy hiểm, qua đó phủ nhận tính chính đáng của cuộc biểu tình. Khi các từ “nhà hoạt động” hoặc “người biểu tình” được sử dụng, cũng những cá nhân ấy lại được tái hiện như những công dân tích cực tham gia đấu tranh cho công lý.

Sự khác biệt tinh tế trong cách dùng từ này có thể tác động đáng kể đến dư luận, ảnh hưởng đến các phản ứng chính trị và thậm chí cả kết quả xử lý pháp lý.

b) Quảng cáo Diễn ngôn quảng cáo xoay quanh ham muốn, khát vọng và bản sắc. Một khẩu hiệu nổi tiếng như “Vì bạn xứng đáng” của L’Oréal kiến tạo quan niệm rằng giá trị bản thân là thứ có thể mua được.

Quảng cáo làm đẹp thường duy trì những diễn ngôn mang tính giới, đồng nhất làn da trắng sáng hoặc vóc dáng thon gọn với thành công. Điều này đặc biệt rõ trong bối cảnh Ấn Độ, nơi các loại kem làm trắng da đã chiếm ưu thế suốt nhiều thập niên.

c) Điện ảnh và truyền hình Điện ảnh là một không gian có sức ảnh hưởng lớn đối với diễn ngôn. Trong lịch sử, phim Bollywood đã củng cố các chuẩn mực gia trưởng; các nhân vật nữ thường cần được những người hùng nam giới giải cứu.

Tuy nhiên, những bộ phim như Queen (2013) và Pink (2016) phá vỡ các diễn ngôn ấy bằng cách khắc họa phụ nữ là những người độc lập và quyết đoán.

Tương tự, các bộ phim siêu anh hùng Hollywood duy trì những diễn ngôn mang tính dân tộc chủ nghĩa và quân phiệt, đặt Hoa Kỳ vào vị trí “vị cứu tinh của thế giới”.

d) Mạng xã hội Các nền tảng kỹ thuật số là không gian hình thành những diễn ngôn mới. Những hashtag như MeToo và BlackLivesMatter đã trở thành các không gian phản kháng có sức ảnh hưởng mạnh mẽ. Chúng tạo điều kiện cho những tiếng nói bị gạt ra bên lề thách thức các câu chuyện thống trị và lan tỏa câu chuyện của chính mình.

Meme cũng đóng vai trò bình luận chính trị, thường châm biếm các chính trị gia, thương hiệu hoặc chuẩn mực văn hóa.

Chẳng hạn, trong thời gian phong tỏa do COVID-19 tại Ấn Độ, các meme về lớp học trực tuyến, kết nối Internet kém và những khó khăn khi làm việc tại nhà được lan truyền rộng rãi. Những meme này không chỉ mang lại tiếng cười giúp giải tỏa căng thẳng, mà còn phê phán mức độ chuẩn bị của chính phủ, khoảng cách số và các áp lực xã hội. Qua đó, chúng tạo nên một diễn ngôn đối kháng nằm ngoài những câu chuyện của truyền thông chính thống.

Ngôn ngữ truyền thông và quyền lực

Ngôn ngữ truyền thông không bao giờ vô can. Việc lựa chọn từ ngữ, hình ảnh, ẩn dụ và cả những khoảng lặng đều hàm chứa quyền lực.

- Lựa chọn từ ngữ: Cụm từ “người nhập cư bất hợp pháp” gán cho con người tính chất tội phạm, trong khi “người lao động không có giấy tờ” làm nổi bật khía cạnh con người của họ.

- Đóng khung bằng hình ảnh: Người biểu tình được thể hiện trong cảnh ném đá có vẻ bạo lực; người biểu tình được thể hiện trong cảnh cầm nến có vẻ ôn hòa.

- Ẩn dụ: Những cách nói như cuộc chiến chống ma túy, nghèo đói hoặc ung thư kiến tạo các vấn đề xã hội như những trận chiến cần phải tiến hành, qua đó ảnh hưởng đến chính sách.

- Những khoảng lặng: Những điều không được nói đến, chẳng hạn các nguyên nhân mang tính hệ thống của bất bình đẳng, góp phần duy trì hiện trạng.

Thông qua những chiến lược này, truyền thông định hình dư luận, các hệ tư tưởng chính trị và bản sắc xã hội.

Sức mạnh của ngôn ngữ truyền thông

Diễn ngôn được sử dụng trong truyền thông tác động đến:

- Dư luận: Định hình thái độ đối với người di cư, các vai trò giới hoặc những nhân vật chính trị.

- Bản sắc xã hội: Truyền thông kiến tạo những bản sắc như “thế hệ thiên niên kỷ”, “những bà mẹ đi làm” hoặc “những người yêu nước”.

- Sự bình thường hóa các hệ tư tưởng: Chế độ gia trưởng, chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa tư bản thường được trình bày như những điều hiển nhiên theo lẽ thường.

- Chính sách và hoạt động xã hội: Những thuật ngữ như “khủng hoảng khí hậu” gợi tính cấp bách, trong khi “biến đổi khí hậu” nghe có vẻ ít đe dọa hơn.

Một ví dụ tiêu biểu là Greta Thunberg, nhà hoạt động khí hậu người Thụy Điển. Các bản tin và bài diễn văn làm nổi bật ngôn ngữ thẳng thắn, không khoan nhượng của cô. Những câu nói như “Sao các vị dám?”, được cô sử dụng khi phát biểu trước các nhà lãnh đạo thế giới tại Liên Hợp Quốc năm 2019, đã trở thành lời hiệu triệu trên toàn cầu.

Diễn ngôn của cô không chỉ mô tả cuộc khủng hoảng khí hậu, mà còn trực tiếp hướng đến người nghe, khơi dậy ý thức trách nhiệm cá nhân và tính cấp bách về mặt đạo đức. Bằng cách đóng khung việc không hành động trước biến đổi khí hậu như một sự phản bội người trẻ, cô đã huy động hàng triệu học sinh, sinh viên trên toàn thế giới thông qua phong trào Fridays for Future.

Như vậy, ngôn ngữ truyền thông, dù xuất hiện trong tiêu đề tin tức hay bài diễn văn của nhà hoạt động, không chỉ mô tả thực tại. Nó còn định hình thực tại, huy động con người và thách thức hoặc củng cố các cơ cấu quyền lực.

Những câu hỏi phê phán dành cho sinh viên

Khi phân tích diễn ngôn truyền thông, sinh viên nên đặt những câu hỏi sau:

- Những lựa chọn ngôn ngữ nào đã được thực hiện?

- Điều gì được nhấn mạnh hoặc bị lược bỏ?

- Ai được hưởng lợi từ câu chuyện này?

- Những nhóm công chúng khác nhau có thể diễn giải câu chuyện ấy như thế nào?

Các công cụ như ký hiệu học, phân tích nội dung và ngôn ngữ học phê phán có thể hỗ trợ việc trả lời những câu hỏi này.

Kết luận

Phân tích diễn ngôn cho thấy ngôn ngữ truyền thông không bao giờ trung lập. Mỗi từ ngữ, hình ảnh và câu chuyện đều mang sức nặng tư tưởng, định hình cách các xã hội hiểu về chính mình và về người khác. Bằng cách phân tích diễn ngôn với tinh thần phê phán, sinh viên và các nhà nghiên cứu có thể khám phá những tương quan quyền lực ẩn giấu, thách thức các hệ tư tưởng thống trị và lan tỏa những tiếng nói bị gạt ra bên lề.

Trong thế giới tràn ngập truyền thông ngày nay, phân tích diễn ngôn không chỉ trang bị cho chúng ta kỹ năng phân tích, mà còn giúp chúng ta trở thành những công dân có óc phê phán và hiểu biết, biết chống lại sự thao túng và đòi hỏi những thực hành truyền thông có tính bao hàm và dân chủ hơn.