VĂN HOÁ KHIÊU DÂM

(Hoặc vì sao ngôn ngữ khiêu dâm xuất hiện khắp nơi)

Nguyên tác: La pornificación de la cultura o por qué la estética porno está en todos lados (Aceprensa)

Tác giả: Helena Farré Vallejo (Pornographic culture – or why pornographic language is everywhere - Family And Media)

Chỉ cần nhìn quanh, ta sẽ thấy điều ấy ở khắp nơi. Trên điện thoại, trong cửa hàng, trên bìa tạp chí, trong phim ảnh và các loạt phim truyền hình. Nó len vào tiểu thuyết tình cảm, ca từ, video âm nhạc, bìa album, trò chơi điện tử, bảng quảng cáo, rồi cả những chiếc áo thun in hình.

Nhiều điều ta gặp mỗi ngày dường như mang chung một nét, đó là sự tình dục hoá quá mức. Điều này cho thấy văn hoá của chúng ta đang bị khiêu dâm hoá theo từng bước, đôi khi đến mức ta không kịp nhận ra.

Ví dụ thì không kể xiết. Trên Instagram, không khó bắt gặp hình ảnh phụ nữ ăn mặc hở hang để bán thực phẩm bổ sung cho việc tập luyện. Trong phần bình luận, có những cô gái dùng biểu tượng “ngọn lửa” làm thước đo giá trị bản thân. Những lớp múa cột và twerking, tức các hình thức vũ đạo gợi dục, lại được quảng bá như con đường “giải phóng” và “đánh thức nữ danh ca bên trong”. Có giáo viên tiểu học và trung học rời nghề để chuyển sang sản xuất nội dung trên OnlyFans.

Trên màn ảnh, các loạt phim như Euphoria, Game of Thrones hay Elite góp phần làm cho cảnh khoả thân và cảnh tình dục trở nên bình thường. Trong xuất bản và quảng cáo, hiện tượng Wattpad với truyện gợi dục, cùng những mẫu quảng cáo hàm ý tình dục lộ liễu, cũng không hiếm. Không ít người trẻ thế hệ 8X–9X vẫn còn nhớ cảnh các chàng trai cởi trần đứng trước cửa hàng Abercrombie & Fitch để thu hút khách.

Từ giữa thập niên 1990, một chuyển động văn hoá âm thầm đã khởi sự. Nó từng bước tình dục hoá mọi sự và lan rộng đến mức bao trùm. Gail Dines, nhà xã hội học người Mỹ, viết trong Pornland rằng khiêu dâm đã hoà vào đời sống hằng ngày sâu đến nỗi hiện diện trong thời trang, quảng cáo, phim ảnh, internet, âm nhạc, tạp chí, truyền hình và trò chơi điện tử. Nó gần như không còn là điều “ở ngoài kia”, tách khỏi văn hoá đại chúng. Ta không còn phải đi tìm để gặp nó. Nó tự đến với ta, dù ta muốn hay không, và dù ta có nhận ra hay không.

Thân thể thì nhiều, sự tinh tế thì ít

Theo Alejandro Villena, nhà tâm lý học kiêm chuyên gia tình dục học và là giám đốc dự án Piénsatelo Psicología, khiêu dâm hoá văn hoá là một sự “tấn công thị giác” liên tục bằng các kích thích tình dục. Kết quả là con người bị quá tải và dần mất đi sự nhạy cảm trước tính dục.

Kiểu phô bày này làm thay đổi cách ta hiểu và sống tính dục. Nó dễ đẩy tính dục vào lối vận hành của tiêu thụ và kéo theo cái nhìn coi người khác như một đối tượng. Dines nhận xét trong Pornland rằng người trẻ, nhất là phụ nữ, thậm chí không cần xem nội dung khiêu dâm vẫn bị ảnh hưởng. Lý do là hình ảnh và thông điệp đã đến với họ qua văn hoá đại chúng.

Hơn nữa, vì tiến trình này đã khởi đi từ giữa thập niên 1990, nhiều người trẻ hôm nay gần như lớn lên trong một môi trường truyền thông luôn đặt tình dục ở trung tâm đời sống thường ngày. Vì thế, họ dễ trở nên “chai sạn”, một phần do ít có cơ hội nếm trải một bầu khí khác.

Cái bẫy của “hậu nữ quyền”

Năm 2004, nhiếp ảnh gia kiêm đạo diễn Timothy Greenfield-Sanders nhận xét rằng khiêu dâm tác động mạnh đến thời trang, và thời trang lại góp phần làm đổi hướng văn hoá. Điều này có thể thấy nơi các xu hướng làm đẹp và ăn mặc gần đây. Chẳng hạn như tiêm filler và phẫu thuật thẩm mỹ, thói quen triệt lông, lối trang phục ngày càng phô bày, và việc nhấn mạnh các bộ phận cơ thể. Nhiều xu hướng nhắm đến việc tăng sức hấp dẫn và khoe sự gợi cảm.

Các ví dụ thường liên quan đến phụ nữ, vì cái nhìn mang tính đối tượng hoá chủ yếu, dù không chỉ, đổ dồn lên họ. Trong âm nhạc, điều này thể hiện qua việc một số nghệ sĩ chọn hình ảnh khoả thân hoặc quá gợi cảm trên bìa album, qua các màn trình diễn gây tranh cãi như Miamor của Aitana, qua ca từ của một số ca khúc, hoặc qua các bộ ảnh chụp cho tạp chí, chẳng hạn Lady Gaga trên V Magazine.

Thế nhưng người ta lại được trấn an rằng đây không phải là đối tượng hoá, thậm chí không phải là tự đối tượng hoá. Trái lại, nó được gán nhãn “trao quyền cho phụ nữ” và “tự do tình dục”. Villena nhận định rằng đây là một trong những chiến lược tiếp thị thành công nhất của tiến trình khiêu dâm hoá. Người ta đồng nhất việc công cụ hoá và đối tượng hoá phụ nữ với tự do tình dục.

Theo lối diễn giải ấy, càng phô bày càng tốt, càng tự biến mình thành đối tượng càng tốt. Nhưng trên thực tế, điều đạt được lại là sự thu hẹp tự do cá nhân. Rõ ràng, tự do đã bị lẫn lộn với tình dục hoá quá mức. Trong cấu trúc đó, phụ nữ là bên chịu thiệt, còn ngành công nghiệp là bên hưởng lợi. Nó hợp thức hoá một mô hình tính dục quy giản phụ nữ thành “hàng hoá để tiêu thụ”. Villena nói rằng khiêu dâm biến phụ nữ thành nô lệ của hệ thống. Thay vì đặt phẩm giá tự thân của họ với tư cách con người, cùng giá trị nghệ thuật và trí tuệ, làm ưu tiên, người ta lại gieo vào họ ý nghĩ rằng muốn được coi là “có giá trị” thì phải cởi bỏ.

Văn hoá có khả năng tác động mạnh mẽ đến xã hội, vì nó nhào nặn điều con người mong đợi và cách họ dự phóng cuộc đời. Có thể nói một nét của thời đại chúng ta là người trẻ bước vào tuổi trưởng thành sau khi đã quen với dòng hình ảnh chảy không ngừng. Trong đó, phụ nữ thường được trình bày theo hướng gợi dục quá mức. Từ đó nảy sinh một kỳ vọng lệch lạc rằng phụ nữ phải ăn mặc khiêu gợi và luôn “sẵn sàng” cho quan hệ tình dục.

Người ta còn dùng ngôn từ đẹp đẽ để che mờ thực tế phía sau những hành vi ấy. Villena nói rằng các cô gái trên OnlyFans được gọi là “người sáng tạo nội dung”, còn khiêu dâm được gọi là “điện ảnh gợi dục dành cho người lớn”. Một lối nói đang lan rộng trong xã hội cho rằng những hình ảnh ấy vô hại. Thực ra, chúng cổ suý một mô hình có thể làm tổn hại đến đời sống tính dục lành mạnh.

Trong một cuộc phỏng vấn năm 2021, nhà xã hội học Pháp gốc Israel Eva Illouz nhận xét rằng sức hấp dẫn tình dục dần trở thành một tiêu chuẩn đánh giá tự nó, tách khỏi các tiêu chuẩn khác. Bà liên hệ hiện tượng ấy với khuynh hướng khiêu dâm hoá văn hoá. Illouz cho rằng từ thập niên 1970, chủ nghĩa tư bản nhận ra việc tiêu dùng hàng hoá vật chất có giới hạn. Con người không thể mua cùng lúc năm chiếc tủ lạnh. Chỉ có thân thể và cảm xúc mới có thể bị kéo vào vòng tiêu dùng vô hạn. Hôm nay, chúng ta tiêu dùng người khác, và cũng đem thân thể mình ra cho người khác tiêu dùng.

“Con ngựa thành Troy” của thời đại số

Sophie Gilbert viết trên The Atlantic rằng nhiều nền tảng lớn như Facebook, YouTube và Google Images, ở giai đoạn đầu, được xây dựng với trọng tâm là ngoại hình, đặc biệt là sức hút của cơ thể phụ nữ. Một nghiên cứu cũng cho thấy các tài khoản người ảnh hưởng có lượt theo dõi cao trên Instagram thường gắn với phong cách hình ảnh mang sắc thái khiêu dâm rõ hơn.

Ngày nay, Instagram và TikTok, hai mạng xã hội có số lượng người dùng trẻ rất lớn, đang trở thành những “tủ kính” trưng bày thân thể. Nghiên cứu của Đại học RMIT, phân tích các tài khoản Instagram của nhiều người ảnh hưởng trong bốn tháng, cho thấy tài khoản càng nhiều người theo dõi thì càng gắn với một thẩm mỹ khiêu dâm tường minh hơn. Nghiên cứu cũng ghi nhận Instagram được dùng để dẫn người xem sang những nền tảng như OnlyFans.

Villena nhận định rằng mạng xã hội, đặc biệt là Instagram và TikTok, đã trở thành những “trang khiêu dâm vi mô”. Bà giải thích rằng các nền tảng hiểu rõ nếu họ đưa vào, hoặc dung dưỡng, nội dung tình dục thì họ sẽ giữ chân người dùng lâu hơn so với khi người dùng xem một video về vật lý lượng tử. Bà cũng cho biết nhiều tài khoản OnlyFans và các kênh Telegram quảng bá thông qua những tài khoản “nửa kín nửa hở” để tránh bị chặn trên Instagram hoặc TikTok. Các nghiên cứu cho thấy thiếu niên dùng hơn ba mạng xã hội thì nguy cơ bắt đầu tìm xem nội dung khiêu dâm cao hơn rất nhiều.

Ảnh hưởng tiêu cực của Instagram đối với lòng tự trọng và cảm nhận về hình ảnh cơ thể nơi các bé gái và phụ nữ đã được nói đến rộng rãi. Khi các em liên tục nhận thông điệp rằng điều quan trọng nhất nơi mình là sức hấp dẫn tình dục, tiến trình bào mòn lòng tự trọng bắt đầu diễn ra âm thầm nhưng bền bỉ. Đồng thời, khuynh hướng văn hoá này cũng ảnh hưởng đến nam giới và các em trai. Theo The Wall Street Journal năm 2024, Instagram thường xuyên gợi ý các video mang nội dung tình dục cho tài khoản thiếu niên, đôi khi chỉ vài phút sau lần đăng nhập đầu tiên.

Chia sẻ thay vì tiêu thụ

Trong bối cảnh này, chúng ta có thể làm gì. Villena gợi ý rằng điều trước hết là tỉnh thức và biết chất vấn. Cần xây dựng một thái độ phê phán đối với cách ta truyền thông và những nội dung ta tiếp nhận, vì chúng không nhất thiết là bình thường hay phù hợp. Đồng thời, cần nhìn ra rằng chúng có thể vô tình hợp thức hoá một mô hình lệch lạc đối với tính dục.

Nhờ đó, ta có thể tập “nhạy cảm lại”. Khi sử dụng tự do cá nhân cách có trách nhiệm, mỗi người có thể cố gắng không để mình liên tục tiêu thụ loại nội dung ấy, ngừng chủ động tìm kiếm, và điều chỉnh thuật toán để nó không còn kéo mình về nội dung tình dục, nhưng giới thiệu những điều khác có ích hơn.

Dường như ngày càng có nhiều người trẻ sẵn sàng chọn một hướng lành mạnh hơn. Theo khảo sát Teens and Screens 2024 do Đại học California tại Los Angeles công bố, 63,5% người trẻ từ 14 đến 24 tuổi mong muốn nội dung nhấn mạnh các mối tương quan và tình bạn trong sáng, tăng từ 51,5% năm 2023. Cũng có 62,4% cho rằng tình dục và nội dung tình dục không phải yếu tố cần để phim ảnh và chương trình truyền hình trở nên cuốn hút, tăng từ 47,5% năm 2023.

Tuy nhiên, cần đặc biệt quan tâm và đối thoại với giới sáng tạo trong đời sống văn hoá, như nhà văn, biên kịch, nhiếp ảnh gia và những người làm quảng cáo. Họ mang một trách nhiệm văn hoá là không tái tạo nội dung khiêu dâm trong tác phẩm chỉ để thúc đẩy tiêu thụ và doanh số.

Khi khuynh hướng khiêu dâm hoá văn hoá ngày càng lan rộng, chúng ta càng cần nhìn lại cách xã hội nói về và diễn tả tính dục. Chúng ta muốn một nền văn hoá dựa trên tiêu thụ và coi phụ nữ như đối tượng để khai thác. Hay chúng ta muốn một nền văn hoá biết nuôi dưỡng tính dục theo hướng nhân bản, trong đó có đồng cảm, tương hỗ và tôn trọng tha nhân.

VĂN HOÁ KHIÊU DÂM

Cùng chuyên mục