MỤC TIÊU CỦA CÁC CÔNG TY TRÍ TUỆ NHÂN TẠO NHẮM TỚI “KHÔNG PHẢI HỖ TRỢ NGƯỜI LAO ĐỘNG, MÀ LÀ THAY THẾ HỌ”

Tác giả: Joseph Tulloch (AI companies aim ‘not to help workers, but to replace them' - Vatican News)

Chuyển ngữ: Tu sĩ Lm. Phêrô Nguyễn Văn Dũng, OFM

---

Trong nhiều năm qua, giới chuyên gia về an toàn Trí tuệ nhân tạo (AI) đã cảnh báo về một kịch bản. Sẽ đến lúc các mô hình AI trở nên đủ tiên tiến để có thể tự cải thiện, tạo ra những phiên bản kế nhiệm năng lực hơn, rồi tiếp tục lặp lại chu trình ấy.

Theo họ, động lực này được gọi là “tự cải thiện đệ quy” (recursive self-improvement). Tiến trình ấy có thể làm năng lực AI gia tăng theo cấp số nhân và vượt quá khả năng kiểm soát của con người, từ đó trở thành mối đe dọa nghiêm trọng đối với nhân loại.

Gần đây, với sự xuất hiện của các mô hình AI có khả năng lập trình được cải thiện đáng kể, một số chuyên gia nay đặt câu hỏi liệu kịch bản ấy đã đến hay chưa.

Trong số đó có ông William Jones, cộng sự viên Chương trình Tương lai tại Viện Tương lai Sự sống (London). Tổ chức nảy đang nỗ lực định hướngcác công nghệ mới theo chiều kích an toàn nhằm tránh những rủi ro cực đoan. Trao đổi với Vatican News, ông đề cập đến các đe dọa do AI gây ra và vai trò của tôn giáo trong việc gìn giữ một tương lai nhân bản cho gia đình nhân loại.

Bản ghi dưới đây đã được biên tập sơ lược cho gọn và dễ theo dõi.

Vatican News:

Theo ông, hiện trạng AI lúc này như thế nào?

William Jones:

Tôi cho rằng chúng ta đang chứng kiến nhiều xu hướng vốn đã được giới nghiên cứu AI thảo luận nội bộ từ lâu, nay dần kết tinh thành thực tế. Trước đây, người ta từng nghĩ và hy vọng những xu hướng ấy còn ở một khoảng cách xa hơn.

“Tự cải thiện đệ quy” là một ví dụ. Vài năm trước, đây được coi là mối quan ngại lớn nhất trong cộng đồng an toàn AI, liên quan đến thời điểm AI có thể tạo ra mô hình thế hệ tiếp theo và tự nâng cấp chính nó. Không ai biết vòng lặp này có thể tăng tốc đến mức nào và đi xa tới đâu. Nói cách khác, con người khó có thể kiểm soát đầy đủ tiến trình ấy.

Theo tôi, Claude Code và một số hệ thống mới ra mắt trong một đến hai tháng vừa qua đã khiến nhiều người cảm nhận rõ hơn nguy cơ “bị thay thế”. Nhiều công ty không nhằm xây dựng hệ thống để hỗ trợ người lao động, nhưng chủ yếu nhắm đến việc thay thế họ. Tất nhiên, trong lĩnh vực lập trình, tác động hiện nay vẫn tập trung ở nhóm lao động văn phòng. Tuy nhiên, về lâu dài, khi robot tiến bộ hơn, xu hướng này cũng có thể lan sang cả lao động phổ thông.

Bên cạnh đó, tại Hoa Kỳ đang có những diễn biến giằng co giữa các công ty AI và cơ quan nhà nước. Trong tranh chấp liên quan đến Anthropic (nhân sinh), Lầu Năm Góc dường như cho rằng vũ khí AI sát thương tự vận hành là một thành phần thiết yếu trong việc chính phủ triển khai các công nghệ này. Đây là một thực tế đáng lo ngại.

Vatican News:

Rõ ràng quản trị AI đòi hỏi trách nhiệm. Trước khi bắt đầu, ông nhận xét rằng người ta quan tâm trở lại đến vai trò của tôn giáo trong lĩnh vực này. Vì sao vậy?

William Jones:

Năm ngoái, tôi quan sát thấy số lượng tác giả và nhà bình luận tôn giáo, đặc biệt tại Hoa Kỳ, tham gia thảo luận các chủ đề này gia tăng rõ rệt. Một yếu tố thúc đẩy quan trọng là các ca tự tử liên quan đến trẻ vị thành niên. Có những thanh thiếu niên tương tác với chatbot, dần trở nên xa rời thực tại và cuối cùng tự kết liễu đời mình.

Mẹ của một trong những vụ gây chú ý nhất, bà Megan Garcia, đã trở thành người vận động mạnh mẽ. Theo hiểu biết của tôi, bà là một tín hữu Công giáo, và năm ngoái đã gặp Đức Giáo hoàng. Tại Washington DC, đã hình thành những liên minh tôn giáo với sự góp mặt của các nhóm như Hiệp hội Tin Lành Quốc gia (National Association of Evangelicals), Viện Nghiên cứu Gia đình (Institute for Family Studies), cùng nhiều học giả Công giáo.

Có thời điểm, giới vận động hành lang ở cấp liên bang đã tìm cách thúc đẩy Quốc hội ngăn các bang ban hành luật về AI trong mười năm. Tuy nhiên, đề xuất ấy vấp phải làn sóng phản đối mạnh từ một liên minh gồm các nghiệp đoàn lao động, các nhóm tôn giáo, các tổ chức chính sách về trẻ em và những người bảo đảm an toàn AI. Họ nhấn mạnh rằng “các công ty này đang trở nên quá quyền lực để tiếp tục không bị quản lý, đặc biệt khi tác động trực tiếp đang rơi trên trẻ em.” Người ta cũng nói đến hàng trăm nghìn trường hợp “loạn thần liên quan đến AI” (AI psychosis), khi người trẻ và những người dễ bị tổn thương dành hàng giờ mỗi ngày, trong nhiều tháng liền, hầu như chỉ trò chuyện với AI.

Vì nhiều lý do, vấn đề chatbot gây cộng hưởng mạnh với các cộng đồng tôn giáo. Đây là vấn đề mục vụ, đồng thời cũng là vấn đề thiêng liêng. Nó liên quan đến cách con người hiểu về căn tính của chính mình. Giáo hội Công giáo có truyền thống phong phú về tính tương quan, cũng như về các mối tương quan mang tính nhập thể (embodied), vốn là nền tảng cho sự phát triển trọn vẹn của con người. Chính vì vậy, nhiều nhà lãnh đạo tôn giáo đã bước vào cuộc vận động này và nhận thấy tính khẩn cấp của việc phải hành động.

Vatican News:

Ông vừa nhắc đến Giáo hội Công giáo. Thời gian gần đây Vatican rất tích cực về AI, với các sáng kiến như Rome Call for AI Ethics và các văn kiện như Antiqua et nova. Ông đánh giá thế nào về vai trò của Vatican trong nỗ lực bảo đảm an toàn AI?

William Jones:

Theo tôi, Giáo hội Công giáo đã đi trước nhiều truyền thống tôn giáo lớn khác trong phản ứng trước AI. Rome Call for AI Ethics được đưa ra khá sớm, từ năm 2020. Tôi cũng từng nghe một số người thuộc các tôn giáo khác nói rằng họ ước có một văn kiện định hướng tương tự Antiqua et nova, được công bố vào đầu năm ngoái. Các nhóm anh em Tin Lành thường nhìn nhận rằng họ khó có thể quy tụ tập trung và tổ chức hội thảo ở quy mô như Vatican.

Đức Giáo hoàng Lêô, được bầu năm ngoái, đã sớm xác định AI là một ưu tiên của triều đại giáo hoàng, ít nhất trong giai đoạn hiện tại. Ngài gợi lại hình ảnh Đức Lêô XIII với thông điệp Rerum Novarum trước cuộc cách mạng công nghiệp. Đồng thời, ngài bày tỏ ước muốn đem kho tàng Học thuyết Xã hội Công giáo góp phần định hướng trước “cuộc cách mạng AI”.

Một đóng góp khác có sức lan tỏa liên tôn là chuỗi hội thảo do Bộ Văn hóa và Giáo dục tổ chức, quy tụ các học giả và các nhà đạo đức học. Từ đó đã hình thành ấn phẩm Encountering Artificial Intelligence và gần đây là Reclaiming Human Agency in the Age of Artificial Intelligence.

Điểm nhấn nằm ở việc các hệ thống AI ngày càng gia tăng khả năng hành động như một tác nhân (agentic). Điều này đặt ra câu hỏi về năng lực chủ thể và quyền làm chủ của con người (human agency). Đây là vấn đề nghiêng về triết học hơn là kỹ thuật, nhưng đặc biệt cần thiết trong bối cảnh hiên nay khi người ta bàn về việc “trao quyền” (empowerment) cho con người.

Trong một thế giới nơi AI vừa thay thế công việc vừa ngày càng quyết định thay chúng ta, kể cả các quyết định liên quan đến sự sống và cái chết, vai trò của con người sẽ được xác định ra sao. Trong gần mười năm qua, Giáo hội Công giáo đã nhất quán kêu gọi cấm các hệ thống vũ khí sát thương tự vận hành. Dù lệnh cấm chưa được thiết lập, sự lãnh đạo của Giáo hội đã được ghi nhận trong các diễn đàn xã hội dân sự và trong nỗ lực quản trị đa phương.

Vatican News:

Bên cạnh các vấn đề sinh tử, Đức Giáo hoàng cũng đề cập những cách thức “đời thường” hơn, qua đó AI thâm nhập vào sinh hoạt hằng ngày. Chẳng hạn, ngài khuyên trẻ em không dùng AI để làm bài tập.

William Jones:

Theo thời gian, Đức Thánh Cha ngày càng đề cập nhiều hơn đến các bình diện khác nhau của hiện tượng AI. Ngài nhấn mạnh với trẻ em rằng nếu AI không còn hiện diện vào ngày mai, các em vẫn cần có năng lực tư duy và cảm nhận một cách tự chủ. Gần đây, ngài cũng nhắc các linh mục Rôma không nên dùng AI để soạn bài giảng, bởi bài giảng phải là sự diễn tả đức tin cá vị, điều mà AI không thể thay thế.

Ở đây, Đức Giáo hoàng vừa phát biểu từ quan điểm thiêng liêng vừa từ quan điểm giáo dục và đào luyện. Nếu con người chọn thái độ “thụ động” và để AI làm thay mọi việc, thì tiến trình trưởng thành sẽ bị đình trệ. Sự đào luyện nhân bản và đức tin Kitô giáo cũng sẽ bị phương hại và bị thu hẹp.

Ngài cũng tiếp kiến các nhà làm phim, giới quản trị doanh nghiệp và các nghị sĩ. Xuyên suốt các cuộc gặp gỡ, chủ đề thường xuyên trở lại là việc bảo vệ và thăng tiến phẩm giá nhân vị.

Trong bối cảnh AI ngày càng có mức độ tự trị cao, điều đáng quan tâm là Giáo hội sẽ phát biểu ra sao trước các vấn đề lớn liên quan đến việc theo đuổi AGI, tức Trí tuệ nhân tạo tổng quát, hoặc siêu trí tuệ nhân tạo. Đây là những mục tiêu mà nhiều lãnh đạo công ty công nghệ thường xuyên nêu ra. Một số người thậm chí cho rằng chỉ trong vài năm nữa con người sẽ không còn nắm quyền kiểm soát và coi đó như điều tất yếu.

Vì thế, tiếng nói của Giáo hội có thể đóng vai trò quan trọng khi khẳng định rằng con người phải tiếp tục là người quản lý công trình tạo dựng của Thiên Chúa. Đồng thời, AI cần được giữ  đúng vị thế như một công cụ phục vụ, thay vì trở thành một sức mạnh mất kiểm soát có thể thay thế con người.