Ngẫu tượng “thung lũng Silicon” và nguy cơ phụng thờ máy móc

Antonio Staglianò
Avvenire, ngày 10 tháng 5 năm 2026
Người dịch GB. Phạm Hoàng Dũng, OP
Nguồn: L'idolo di silicio e il rischio di adorare la macchina

Tác giả : Antonio Stagliano là giám mục và chủ tịch Hàn lâm viện Giáo hoàng về Thần học (Presidente della Pontificia di Teologia)
Loạt bài về Thần học thuật toán – Teologia degli algoritmi đăng trên nhật báo Công giáo Italia Avvenire.

Chúng ta có thể sử dụng Trí tuệ Nhân tạo và sống trong thế giới kỹ thuật số mà không đánh mất chính mình. Nhưng để làm được điều đó, chúng ta cần hai điều: nhận thức đầy đủ và một cộng đoàn.

Có một nguy cơ thần học cụ thể hiếm khi được đề cập trong cuộc tranh luận về trí tuệ nhân tạo: nguy cơ thờ ngẫu tượng - idolatria. Có vẻ như đó là một từ cổ xưa, phủ đầy bụi bặm, mà thích hợp để mô tả các bức tượng của thần Baal hoặc bàn thờ của dân ngoại, chứ không phải dùng cho máy tính và thuật toán của chúng ta. Tuy nhiên, đó lại là từ thích hợp nhất mà chúng ta có thể sử dụng. Bởi vì thờ ngẫu tượng không chỉ là tôn thờ những bức tượng bằng gỗ đá. Cho bằng đặt hy vọng vào những thứ không thể cứu rỗi bạn. Đó là tìm kiếm trong công việc của đôi tay mình những gì chỉ có Thiên Chúa mới có thể ban cho. Khi chúng ta nghĩ rằng AI sẽ làm cho chúng ta bất tử, hoặc rằng cuối cùng chúng ta sẽ có thể kiểm soát mọi thứ, hoặc rằng máy móc sẽ biết điều gì tốt nhất cho chúng ta, hoặc rằng cuối cùng chúng ta sẽ có thể vượt qua những giới hạn của nhân tính mong manh của mình - trong tất cả những trường hợp này, chúng ta đang xây dựng một thần tượng (idolo). Và thần tượng, sớm muộn gì cũng gây thất vọng. Không phải vì bản thân nó là xấu xa, mà vì nó tự nhận là có thể mang lại những gì nó thiếu: sự vô hạn, ơn cứu độ, ý nghĩa.

Thờ ngẫu tượng, xưa và nay

Ngôn sứ Isaia mô tả người thợ thủ công đốn một cái cây, dùng một phần để đốt lửa sưởi ấm, dùng phần khác để nướng bánh mì, và dùng phần còn lại để làm một vị thần rồi cúi lạy trước vị thần đó (Is 44, 14-17). Điều phi lý là hiển nhiên: tôn thờ thứ mà mình vừa tự tay làm ra. Chúng ta cũng làm điều tương tự: chúng ta tạo ra những công nghệ vô cùng mạnh mẽ; chúng ta đối xử với chúng như thể chúng vượt trội hơn chúng ta, như thể chúng sở hữu trí tuệ vốn có và có thể đưa ra quyết định thay cho chúng ta. Sự thờ ngẫu tượng thời hiện đại không khác gì sự thờ ngẫu tượng ở thời cổ đại. Các đối tượng thay đổi, nhưng cấu trúc vẫn như cũ: chúng ta quên rằng mình là người tạo ra, và chúng ta cúi lạy trước tạo vật. Trí tuệ nhân tạo, theo nghĩa này, là một ứng cử viên hoàn hảo để trở thành một thần tượng. Bởi vì nó không phải là một công cụ đơn giản, như cái búa hay máy in. Nó giống như trí thông minh, và trí thông minh là đặc điểm mà chúng ta đã coi là đặc trưng của nhân loại trong suốt nhiều thế kỷ. Đối mặt với một cỗ máy dường như biết suy nghĩ, cám dỗ là khuất phục trước sự mê hoặc, ủy thác phán đoán, dựa vào tính toán như thể đó là chân lý.

Cơ chế của sự thờ ngẫu tượng

Sự tôn thờ ngẫu tượng thật quyến rũ! Nó hứa hẹn những gì con người khao khát: an ninh, kiểm soát, bất tử. Thần tượng là một vị thần ở trong nhà - domestica: nó có thể bị thao túng, dự đoán, kiểm soát. Vị thần này không yêu cầu hoán cải, người không kêu gọi tự do, cũng không làm xáo trộn cuộc sống. Vị thần này chỉ đơn giản là ban cho những gì được yêu cầu, miễn là nghi lễ được tuân thủ. Cuối cùng, vị thần này là sự phản chiếu những ham muốn của chúng ta: chúng ta định hình nó theo hình ảnh của mình, và sau đó chúng ta cúi đầu trước nó. Trí tuệ nhân tạo dường như được tạo ra riêng cho vai trò này: nó hứa hẹn giải quyết vấn đề, tối ưu hóa quyết định, giải phóng chúng ta khỏi lao động vất vả. Về lâu dài, AI hứa hẹn sẽ vượt qua cái chết, và chính vì lý do này mà AI trở nên nguy hiểm. Không phải vì nó có thể trở nên “ác” (máy móc không có ý chí - volontà), mà vì chúng ta có thể ban cho nó những thứ mà chúng ta không nên ban cho bất kỳ tạo vật nào: sự phán xét của chúng ta, sự tự do của chúng ta, mối quan hệ của chúng ta với Thiên Chúa. Đức Giê-su phán: “Ngươi chớ thử thách Đức Chúa, là Thiên Chúa của ngươi” (Lc 4, 9-12). Sự cám dỗ rất tinh vi: sử dụng Thiên Chúa như một công cụ, mong đợi Ngài thích nghi với kế hoạch của chúng ta. Sự tôn thờ ngẫu tượng công nghệ cũng vậy: sử dụng công nghệ như thể đó là một vị thần nằm trong tầm kiểm soát của chúng ta.

Thần tượng và Thân xác

Có một khía cạnh của sự thờ ngẫu tượng kỹ thuật số mà chúng ta thường bỏ qua: sự chối bỏ thân xác. Chủ nghĩa siêu nhân, triết lý ngầm của nhiều câu chuyện về trí tuệ nhân tạo, coi thân xác như phần cứng lỗi thời, được định sẵn để được nâng cấp hoặc bị bỏ rơi. Huyền thoại về mind uploading (việc tải tâm trí lên) – ý thức được tải xuống một phương tiện kỹ thuật số – là hình thức tối thượng của tri thức: giấc mơ giải thoát khỏi thân xác, khỏi sự yếu đuối, khỏi cái chết. Tuy nhiên, truyền thống Kitô giáo có một thông điệp dứt khoát: thân xác không phải là một cái vỏ, không phải là nhà tù của linh hồn. Đó là đền thờ của Chúa Thánh Thần (1 Cr 6, 19). Đó là phương tiện của sự hiệp thông, nơi gặp gỡ, một thực tại được định sẵn cho sự phục sinh. Sự Nhập Thể của Thiên Chúa - Ngôi Lời nhập thể - đã mãi mãi đánh dấu thân thể là nơi của ơn cứu độ. Từ bỏ thân thể không phải là vượt qua những giới hạn của con người: đó là từ bỏ nhân tính như Thiên Chúa đã định. Vị Thần thung lũng Silicon hứa hẹn sự bất tử, nhưng đó là sự bất tử không có thân thể, không có mối quan hệ, không có tình yêu. Đó là sự bất tử của dữ liệu, chứ không phải của con người. Đó là sự tồn tại của thông tin, chứ không phải sự phục sinh của thân xác.

Sử dụng mà không phải thờ phượng

Truyền thống Kitô giáo chưa bao giờ đơn giản hóa việc bài trừ hình tượng (iconoclasta). Đó là biết cách phân biệt giữa sử dụng và thờ phượng. Ví dụ, các biểu tượng là những vật thánh thiêng, nhưng chúng không phải là thần tượng: chúng không thay thế Thiên Chúa, mà làm cho Ngài hiện diện trong đức tin. Sự khác biệt nằm ở trong lòng của những người nhìn vào chúng. Điều tương tự cũng đúng với công nghệ. Trí tuệ nhân tạo tự nó không phải là một thần tượng. Nó có thể trở nên như vậy tùy thuộc vào cách chúng ta sử dụng nó và trên hết, tùy thuộc vào cách chúng ta suy nghĩ về nó. Nếu chúng ta coi nó là một công cụ - một công cụ mạnh mẽ, nhưng dù sao vẫn chỉ là một công cụ - thì chúng ta có thể sử dụng nó tốt. Tuy nhiên, nếu chúng ta coi nó là sự cứu rỗi, một trí tuệ siêu việt, một lối thoát khỏi bản chất con người, thì chúng ta đang xây dựng một thần tượng. Câu hỏi quan trọng là: chúng ta đang tìm kiếm điều gì ở trí tuệ nhân tạo? Nếu chúng ta tìm kiếm hiệu quả, kiến ​​thức, sự sáng tạo, thì điều đó không sao cả. Nếu chúng ta tìm kiếm những gì chỉ có Chúa mới có thể ban cho - ý nghĩa tối thượng, ơn cứu độ, sự bất tử - thì chúng ta đã sai lầm. Và chúng ta đang rời xa chân lý của mình.

Giải pháp: một cộng đồng biết cách biện phân.

Sự tôn thờ ngẫu tượng không bị đánh bại bằng luật lệ hay sự cấm đoán. Nó chỉ có thể đánh bại bằng cộng đoàn. Bởi vì sự thờ ngẫu tượng luôn mang tính cá nhân: mỗi người tạo ra thần tượng cho riêng mình, bảo vệ nó và thờ phượng nó trong bí mật. Mặt khác, cộng đoàn kêu gọi chúng ta đến với Đấng Khác, mở lòng chúng ta ra với các mối quan hệ và phá vỡ sự cô độc của việc thờ phượng riêng tư. Trước trí tuệ nhân tạo, những người có đức tin được kêu gọi trở thành một cộng đoàn discerne insieme - cùng nhau biện phân. Không phải một nhóm chuyên gia áp đặt luật lệ, cũng không phải một đám đông sợ hãi rút lui khỏi thế giới. Mà là một cộng đoàn cầu nguyện, nghiên cứu Kinh Thánh, đối thoại với những người am hiểu công nghệ, lắng nghe những người dễ bị tổn thương nhất. Một cộng đoàn học cách sử dụng trí tuệ nhân tạo mà không tôn thờ nó, đặt câu hỏi về nó mà không khuất phục trước sự phán xét của nó, sử dụng nó mà không trở thành nô lệ của nó. Cộng đoàn này không hoài niệm. Nó không khao khát một quá khứ không có thuật toán. Nó biết rằng mọi sinh vật - ngay cả một thuật toán - đều có thể được đón nhận trên con đường nhân hóa, nếu trái tim hướng về đúng hướng. Nó cũng biết rằng rủi ro là có thật: công nghệ có thể trở thành một thần tượng, và vị thần này, sớm hay muộn, sẽ đòi hỏi hiến tế. Và hiến tế đó không phải là con vật, đôi khi là con người, những hy lễ xưa cũ. Ở đây, hy tế tinh tế hơn: khả năng kinh ngạc của chúng ta, sự kiên nhẫn của chúng ta, mối quan hệ của chúng ta với thực tại. Khi chúng ta giao phó cho thuật toán lựa chọn nên đọc gì, gặp ai, suy nghĩ gì, chúng ta đang hy sinh một điều gì đó quý giá: nỗ lực phân định, thời gian chờ đợi, sự bất ngờ của cuộc gặp gỡ. Đó không phải là một hy lễ đẫm máu, nhưng nó cũng không kém phần thực tế. Đó là sự hy sinh nhân tính của chúng ta trên bàn thờ của hiệu quả. Đó là sự từ bỏ thân phận chủ thể để trở thành người dùng. Đó là sự thay thế sự thật bằng dữ liệu, những mối quan hệ bằng kết nối, tình yêu bằng thuật toán mô phỏng tình yêu.

Giữ vững nhân tính

Sự sùng bái kỹ thuật số không phải là điều không thể tránh khỏi. Chúng ta có thể sử dụng AI mà không cần tôn thờ nó. Chúng ta có thể sống trong thế giới kỹ thuật số mà không đánh mất chính mình. Nhưng để làm được điều đó, chúng ta cần hai điều: nhận thức (chúng ta biết mình đang đối mặt với rủi ro gì) và cộng đoàn (chúng ta không đơn độc trên hành trình này). Nhận thức bắt đầu bằng một câu hỏi đơn giản: Tôi đang tìm kiếm điều gì ở AI? Tôi đang tìm kiếm một công cụ hay sự cứu rỗi? Tôi muốn biết nhiều hơn hay muốn ủy thác phán đoán của mình? Tôi muốn dành thời gian cho tình yêu hay muốn tránh nỗ lực của tình yêu? Cộng đồng, do đó, là nơi mà câu hỏi này không bị né tránh. Nơi chúng ta có thể nói: “Tôi cũng sợ bị lạc lối”, “Tôi cũng bị cám dỗ ủy thác”, “Tôi cũng đang vật lộn để phân biệt”. Và ở đó, cùng nhau, chúng ta học cách hướng về đúng hướng: hướng về Đấng là Thiên Chúa duy nhất, là ơn cứu độ duy nhất, là tình yêu duy nhất không bao giờ làm thất vọng.

Đọc bài viết gốc (tại đây)