Để thuật toán là “người hầu”: Tư duy phân định và làm chủ

Antonio Stagliano
Avvenire, ngày 17 tháng 5 năm 2026
Người dịch GB. Phạm Hoàng Dũng, OP
Nguồn : Se l’algoritmo è come un servitore è necessaria una sapienza dell’uso

Cho đến nay, chúng ta đã nói về nỗi sợ hãi và sự hưng phấn, về chiều kích nhân văn học bị lãng quên, về những giới hạn chưa đầy đủ, về những thần tượng quyến rũ. Giờ là lúc chúng ta tự hỏi: liệu có cách nào cụ thể để sống trong thời đại kỹ thuật số mà không lạc lối? Chúng ta có thể sử dụng AI mà không trở thành nô lệ của nó, hay thậm chí tìm cách tránh né trong sự đối lập vô ích? Truyền thống Kitô giáo không để chúng ta bơ vơ. Truyền thống đó không đưa ra một loạt những điều cấm đoán - nó không thể, bởi vì mỗi trường hợp đều khác nhau và công nghệ phát triển nhanh hơn các quy tắc. Thay vào đó, truyền thống này cam kết với chúng ta một sự khôn ngoan trong việc sử dụng, một cách nhìn nhận thực tại cho phép chúng ta phân biệt điều gì hữu ích với điều gì là tôn thờ ngẫu tượng, điều gì giải phóng với điều gì giam cầm. Sự khôn ngoan này có một cái tên cổ xưa: sự phân định . Đó không phải là một kỹ thuật, mà là một thói quen thiêng liêng. Đó là khả năng đọc được những dấu hiệu của thời đại dưới ánh sáng của Lời Chúa, để đánh giá không chỉ phương tiện mà cả mục đích, để hướng trái tim về những gì thực sự quan trọng. Dưới đây là một số câu hỏi cơ bản để phân định .

Công cụ và thần tượng

Câu hỏi đầu tiên, cũng là câu hỏi đơn giản và quan trọng nhất, là: Tôi đang sử dụng công cụ này hay đang tôn thờ nó ? Sự khác biệt không nằm ở công nghệ, mà nằm ở trái tim. Công cụ phục vụ con người, còn thần tượng nô dịch con người. Công cụ nằm trong tay tôi, còn thần tượng giam giữ tôi trong bàn tay nó. Tôi có thể bỏ rơi công cụ khi không cần đến, còn thần tượng đòi hỏi lòng trung thành. Khi tôi mở một ứng dụng, khi tôi truy vấn một thuật toán, khi tôi giao phó quyết định cho máy móc, tôi có thể tự hỏi: liệu tôi vẫn là người quyết định, hay tôi đã từ bỏ khả năng phán đoán của mình? Tôi sử dụng công cụ này để giải phóng thời gian cho những điều quan trọng, hay nó đã lấy đi thời gian mà tôi có thể dành cho tình yêu? Tôi có thể sống thiếu nó mà không cảm thấy lạc lõng, hay sự vắng mặt của nó khiến tôi trống rỗng? Những câu hỏi này không có câu trả lời chung. Đối với một số người, sử dụng mạng xã hội là một công cụ để duy trì mối quan hệ; đối với những người khác, đó là một sự nghiện ngập. Đối với một số người, trí tuệ nhân tạo là một công cụ hỗ trợ nghiên cứu; đối với những người khác, đó là một lối tắt làm nghèo nàn tư duy. Sự khác biệt không nằm ở đối tượng, mà nằm ở cách sử dụng nó. Và cách sử dụng được quyết định bởi trái tim.

Tiêu chí của lòng bác ái

Truyền thống Kitô giáo có một tiêu chí cơ bản để đánh giá mọi hành động: lòng bác ái. ““Được phép làm mọi sự” ; nhưng không phải mọi sự đều có ích. “Được phép làm mọi sự” ; nhưng không phải mọi sự đều có tính cách xây dựng. " (1 Cr 10, 23). Câu hỏi không chỉ là “Tôi có thể làm điều đó không?”, mà là “Điều này có giúp tôi yêu thương nhiều hơn không?”. Đối với người Kitô hữu, tình yêu không phải là một cảm xúc mơ hồ: đó là ý chí tìm kiếm điều tốt đẹp cho tha nhân, phục vụ, cho đi chính mình. Trước sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI), tiêu chí này mang tính cách mạng. Nó không hỏi: “AI có nguy hiểm không?”. Nó hỏi: “Tôi có thể sử dụng AI để yêu thương tốt hơn như thế nào?”. Nó không hỏi: “Tôi nên đặt ra những giới hạn nào?”. Nó hỏi: “Mối quan hệ này phục vụ mục đích gì, và mục đích nào làm nghèo nàn đi chính nó?”. Một ví dụ. Tôi có thể sử dụng AI để dịch một ngôn ngữ và giúp một người di cư tìm đường: đó là tình yêu. Tôi có thể sử dụng nó để viết một bức thư tình mà tôi không đủ can đảm để viết bằng lời lẽ của chính mình: có lẽ không phải vậy. Thuật toán không biết cách yêu thương, nhưng nó có thể được đặt vào phục vụ cho tình yêu. Và thậm chí nó có thể thay thế tình yêu. Sự khác biệt nằm ở chính tôi .

Chăm sóc sự dễ tổn thương

Tiêu chí thứ hai là chăm sóc người yếu đuối. Công nghệ hiện đại, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), có xu hướng loại bỏ đau đớn, mệt mỏi và sự không chắc chắn. Tự bản thân điều này không phải là xấu. Tuy nhiên, có một rủi ro: quên mất rằng sự yếu đuối là một phần của con người, và thường chính trong sự yếu đuối đó, khả năng yêu thương của chúng ta mới phát triển. Hãy xem xét việc chăm sóc người bệnh. AI có thể giúp chẩn đoán, theo dõi và quản lý các liệu pháp. Đây là một điều tốt. Nhưng nếu thuật toán thay thế ánh nhìn của bác sĩ, sự va chạm nhẹ nhàng của y tá, sự hiện diện lắng nghe – thì một điều thiết yếu sẽ bị mất đi. Người bệnh không chỉ cần được chăm sóc hiệu quả; họ cần được công nhận là một con người trong sự yếu đuối của mình. Câu hỏi cần đặt ra là: công nghệ này có làm tăng khả năng chăm sóc của tôi hay làm giảm sự tham gia của tôi? Nó có giúp tôi hiện diện nhiều hơn hay cho phép tôi ủy thác sự hiện diện của mình? Không có câu trả lời duy nhất: cùng một công cụ có thể hữu ích theo cách này hay cách khác. Nó phụ thuộc vào ý định và nhận thức.

Bảo vệ sự thinh lặng

Tiêu chí thứ ba, có lẽ là tiêu chí bị bỏ qua nhiều nhất, là việc giữ gìn sự im lặng. Thời đại kỹ thuật số là thời đại của tiếng ồn ào không ngừng: thông báo, tin nhắn, thông tin, lời mời chào. Trí tuệ nhân tạo (AI) khuếch đại xu hướng này, bởi vì nó tạo ra nội dung liên tục, điều chỉnh giao diện để thu hút sự chú ý và tạo ra sự phụ thuộc . Truyền thống Kitô giáo biết rằng im lặng không phải là trống rỗng, mà là lắng nghe. Đó là không gian mà trong đó lời nói có thể vang vọng, trong đó chúng ta có thể nhận ra chiều sâu của mình, trong đó chúng ta có thể gặp gỡ Chúa. Không có sự im lặng, lời cầu nguyện trở thành lời nói huyên thuyên; việc suy ngẫm trở thành sự tiêu thụ; các mối quan hệ trở thành sự trao đổi dữ liệu. Đối mặt với AI, câu hỏi đặt ra là: công cụ này có đánh cắp đi sự im lặng của tôi hay nó giúp tôi giữ gìn nó? Tôi có thể sử dụng nó mà không bị choáng ngợp bởi tiếng ồn không? Tôi có còn biết cách sống mà không cần nó không? Tự do thực sự, ngay cả trong thời đại kỹ thuật số, được đo bằng khả năng nói “đủ rồi”. Tắt đi, rời đi, trở về với cơ thể, với khuôn mặt, với sự hiện diện thực sự.

Đã đến lúc dành thời gian cho những điều quan trọng.

Tiêu chí thứ tư liên quan đến thời gian. Trí tuệ nhân tạo (AI) hứa hẹn sẽ tiết kiệm thời gian cho chúng ta, giải phóng chúng ta khỏi những công việc lặp đi lặp lại. Điều này đúng một phần. Nhưng có một câu hỏi sâu sắc còn hơn: chúng ta làm gì với thời gian tiết kiệm được ? Nếu chúng ta lấp đầy nó bằng những hoạt động hối hả khác, nếu chúng ta sử dụng nó để sản xuất nhiều hơn, tiêu thụ nhiều hơn, chúng ta không còn tự do nữa. Chúng ta chỉ đơn giản là hiệu quả hơn. Trí tuệ Kitô giáo luôn biết rằng thời gian không chỉ là số lượng, mà còn là chất lượng. Vấn đề không phải là có nhiều thời gian hơn, mà là sống thời gian của mình có tốt hơn không. Không để nó bị lấp đầy bởi sự vội vã, biết cách sử dụng nó một cách bình tĩnh, dành nó cho những điều quan trọng: cầu nguyện, tình bạn, sự quan tâm, chiêm nghiệm. AI có thể là một đồng minh trong việc này, nếu chúng ta sử dụng nó để giải phóng thời gian cho những điều thiết yếu. Nó có thể là một kẻ thù, nếu chúng ta sử dụng nó để lấp đầy thời gian bằng những thứ ồn ào hơn. Sự khác biệt nằm ở chúng ta, ở những lựa chọn của chúng ta, ở khả năng phân biệt điều gì thực sự quan trọng.

Cộng đoàn như một nơi để phân định.

Không có tiêu chí nào trong số này có thể được áp dụng riêng lẻ. Trong truyền thống Kitô giáo, sự phân định không phải là một bài tập cá nhân. Đó là một hành trình của cộng đoàn. Chúng ta cùng nhau phân định, trong cầu nguyện, trong thảo luận, trong lắng nghe lẫn nhau. Bởi vì khi ở một mình, chúng ta tự lừa dối mình, tự biện minh cho mình, và lạc lối. Đối mặt với trí tuệ nhân tạo, chúng ta cần những cộng đồng biết cách cùng nhau tự vấn. Những cộng đoàn nơi chúng ta có thể nói: “Tôi đã thử điều này, và nó có ích cho tôi”; “Thay vào đó, tôi cảm thấy trống rỗng”; “Tôi không biết, hãy giúp tôi hiểu.” Những cộng đồng nơi chúng ta không phán xét lẫn nhau, mà cùng nhau đồng hành. Nơi chúng ta học cách sử dụng mà không sùng bái, phục vụ mà không cần được phục vụ. Cộng đoàn này không phải là một nhóm chuyên gia. Đó là một cộng đoàn các môn đệ: những người tìm cách sống Tin Mừng trong thời gian được ban cho họ. Và những người biết rằng ngay cả công nghệ, giống như mọi tạo vật khác, cũng có thể được đón nhận trên hành trình này, nếu trái tim hướng về đúng hướng.

Trí tuệ cổ xưa cho một tương lai mới

Có lẽ điều bất ngờ lớn nhất trong hành trình này là khám phá ra rằng truyền thống Kitô giáo - với nhân văn học, sự khôn ngoan trong phân định, sự chú trọng đến sự mong manh và thinh lặng - được trang bị một cách phi thường để giải quyết thách thức của trí tuệ nhân tạo. Không phải vì nó đã dự đoán được các thuật toán, mà bởi vì nó từ lâu đã suy ngẫm về điều gì làm cho chúng ta thực sự là con người. Trí tuệ nhân tạo không thay đổi câu hỏi cơ bản: chúng ta là ai ? Nó thay đổi các công cụ mà chúng ta sử dụng để giải quyết câu hỏi này, nhưng không thay đổi tính cấp thiết của nó. Và câu trả lời của Kitô giáo - nhân loại như một hình ảnh, như một mối quan hệ, như một ơn gọi hướng đến vô hạn - vẫn còn phù hợp hơn bao giờ hết. Không phải vì nó miễn nhiễm với sự biến đổi, mà bởi vì nó chạm đến những gì vẫn không thay đổi bởi sự biến đổi: khát vọng về vô hạn, khát khao chân lý, khao khát tình yêu.

Đọc bài viết gốc (tại đây)